İskender Savaşır'ın Defteri

Estetik Sözlük

2011-03-01T10:01:00.017+02:00

Bir süredir estetik nesneleri —sanat eserlerini, insan yüzlerini, gövdelerini, manzaraları, ortamları vs— betimlemek için başvurduğumuz kelimeleri tartışacağımız çok-dilli bir sözlük hazırlasak, diye düşünüyorum.

Çok-dilli olması şu bakımdan önemli… Böyle bir çerçevede benim aklıma ilk elde gelen sorulardan biri, mesela, “beautiful—pretty” çifti ile “güzel—hoş” çiftinin aynı anlam farkına karşılık gelip gelmediği… Bu soruya “doğru” bir karşılık bulmaktansa tartışmanın kendisi ufuk açıcı olurmuş gibi geliyor bana…

Bu akşam bana bunu tekrar düşündüren örnek, Edward Hopper’ın aşağıdaki resmi oldu… “Modern şehir deneyiminin lirik yalnızlığı” gibi bir şeyi diyelim, ifade etmek açısından bu resmi Vaclav Chochola ile Alfred Stiglietz’in fotoğrafları ile karşılaştırırken, Hopper’ın resmi için “biraz fazla obvious” demek geldi içimden. (Karşılaştırmayı “Oradan Buradan” albümünde bulabilirsiniz.)

New York Movie

Edward Hopper (American, 1882–1967)

1939

Doğru kelime mi burada “obvious”? Ne demek istiyorum acaba? Fazla “aşikâr” değil, ama mesela tam olarak “bayağı” da değil.

Her durumda tam bir karşılık bulamayacağımızı biliyoruz. Ama bazen tam bir karşılık bulmak çok ufuk açıcı olabiliyor. Örneğin, bir çok çevirmen gibi benim de sarsak bir şekilde “zarif” gibi terimle karşılamaya çalıştığım “graceful”un, aslında “latif”le karşılanması gerektiğini keşfetmek, “latif-lütuf” ilişkisi sayesinde İngilizce kelimenin de ne demek istediğini daha iyi anlamamı sağladı.

Nasıl bir format içersinde sürdürülebilir böyle bir tartışma…? Sayfa tasarımından anlayan arkadaşlar bir el verir mi?

“Estetik nesneleri betimlemek için kullandığımız kelimeleri tartışmak” dedik ya, böyle bir tartışma ister istemez ve öyle görünüyor ki, daha ilk adımda, neyi güzel bulduğumuzu tartışmayı da beraberinde getirecek.

Estetik Sözlük çağrısını ilk cevaplayan Cemal Ener’in, her zamanki gibi buram buram ideoloji kokan, yanıtı ve örneği şöyle:

Hopper'in bu resmine bakarken, fotoğrafçı "ebeler" arasında Weegee'yi de saymak gerektiğini düşündüm. (Yanlış hatırlamıyorsam Avusturya kökenlidir: New York'a çok Avrupalı bir gözle baktığını düşünmüşümdür. Belki New York'un zaten "hormonlu" da olsa bir Avrupa şehri olduğunu sezmişti.)

“İdeolojik” dediğim New York için kullandığı “hormonlu da olsa Avrupalı” nitelemesi… Bu niteleme üzerine ayrıca dururuz da, baktığım iki üç kaynakta foto-muhabirliğin öncüsü olarak anılan Weegee’nin fotoğraflarını güzellik üzerine bir tartışmada anmak aklıma bile gelmezdi. Olsa olsa, haberleri nitelemek için de kullanılabilecek, “dramatik”, “çarpıcı”, hatta “irkiltici”, “malumat değeri yüksek” gibi terimler kullanırdım.

“Güzellik” bağlamında “hormonlu”, “Avrupalı” (ya da “Avrupaî”) gibi terimlerin kullanılması, beni gençliğimizin (Cemal’in ve benim gençliğimin) sinema yıldızları ile ilgili tartışmalarına geri götürüyor. O çerçevede bir güzelin Avrupaî olması ile olmaması arasındaki farkın çok net bir karşılığı vardı. Özellikle Türkan Şoray’ın ama

k ısmen Fatma Girik’in de daha “alalturka” güzellikleri karşısında Hülya Koçyiğit ve Filiz Akın daha "Avrupai" idiler.

Hormonluluğun ise o zamandan bu yana değişmeye bir karşılığı var…

Umberto Boccioni (1882-1916)

2011-02-18T04:06:00.015+02:00

İtalyan fütürizmini (de) -hiç değilse başyapıtlarını- açıklayan, gerçekten Sanat Tarihi kitaplarında (ve Wikipedia'da yazdığı gibi, "Hareket (dinamizm), hız ve teknoloji" mi?

Sanat Tarihi kitapları manifestoları resimlerden daha çok önemsiyor. Belki bu yüzden, 1911'de yapılmış üç resimlik "ruh halleri" (states of mind) birincisini (Vedalaşmalar) daha çok önemsiyorlar:

Oysa sanki daha sonraki ikisi, yalnızca anlatı olarak değil, resim dilinde de daha farklı bir şey anlatıyorlar: Üstteki"gidenler", altındaki"kalanlar".

Ne Boccioni hakkında yazılanlar, ne onun yazdıkları ve genel olarak manifestolar, insanı mesela aşağıdaki Busoni portresindeki hacım duygusuna hazırlıyor.

Bu konuda önemli gibi görünen bir makale:

Boccioni and Bergson

Author(s): Brian Petrie

Source: The Burlington Magazine, Vol. 116, No. 852, Modern Art (1908-25) (Mar., 1974), pp.

140-147

Güzellik Kadınlık ve Sanat

2010-08-13T03:05:00.004+03:00

Sanat tarihi seminelerlerinde geçtiğimiz haftaki oturumda, sanatı bir “ön-felsefe” olarak gören, yani insanın kendi kendini “öz bilinç” olarak tanıma, keşfetme sürecinin önemli, ama felsefenin tamamlanmasından ve dünyanın “hukuk devleti” cinsinden evrensel ve nihaî formuna ulaşmasından sonra, “eğlence”ye, “süsleme”ye dönüşerek kısmen önemini yitiren bir uğrağı olarak gören ve kısaca Hegel diyebileceğimiz bir anlatıdan ve anlatı için Velazquez’in Las Meninas eserinin taşıdığı önemden söz ettik.

Bugün artık büyük ölçüde “akademikleşmiş” olan bu anlatıya karşı, ben, nisbeten daha geleneksel, daha “avam”, daha “harcıalem” bir perspektifi, sanatı nesnelerin, dünyanın “güzel” diye adlandırılagelen bir vasfına (bu vasfı nasıl tanımlayabileceğimiz konusunda anlaşamasak, hatta açık seçik bir fikrimiz olmasa da) yönelik olma hali diye tanımlayan bir perspektifi sunacağımı söylemiştim.

İlk bakışta her iki perspektifin de, seminerin duyurulan konusu olan “Rönesans ve Barok Sanatta Kadın Gövdesinin Temsili ve Kadın Sanatçılar” konu ile bir ilişkisi yok gibi görünüyor. Önümüzdeki haftalarda bu ilişkiyi, önce “güzellik”le “kadınlık”ın ya da belki de “dişi”liğin ilişkisini araştırarak adım adım kurmaya çalışacağım. Çok kabaca, Goethe’nin Faust’un son dizesi olan ünlü “das Ewigweibliche zieht uns hin an” (ebedi dişi bizi kendimizden öteye çekiyor) dizesinin anlamını araştırıyor olacağız.

Ama bu arada bir yandan da, sizinle bu uğurda bir arşiv oluşturma çalışmalarımı da paylaşmak istedim. Takip ettiğim sitelerden birinde 13 Ağustos 2010’da Brookly NY, Observatory’de Susan Arbeth tarafından verilecek bir konuşmanın duyurusu vardı (http://www.phantasmaphile.com/2010/08/tomorrow-at-observatory-surrealism-and-women-artists-lecture-with-prof-susan-aberth.html). Duyuruda “1924’te Andre Breton tarafından kurulduktan sonra gerçeküstücülüğün kadınlar için önemli bir çekim merkezi haline geldiği” söyleniyor ve içlerinden ancak bazılarını tanıdığım şu uzun liste veriliyordu: Dorothea Tanning, Remedios Varo, Lee Miller, Meret Openheim, Leonor Fini, Nusch Eluard, Dora Maar, Jacqueline Lamba, Valentine Hugo, Mimi Parent, Unica Zürn, Ithel Colquhoun, Eileen Agar, Maria Martins, Leonora Carrington, Kay Sage, Toyen, Claude Cahun.

Şimdi, bu listeyi temel alarak hem Facebook’ta, hem yayınlanmasının artık eli kulağında olan yeni sitemizde “kadın sanatçılar” başlıklı bir albüm oluşturmaya başlayacağım. Ancak hemen bir uyarı: Seçeceğim resimleri kısa bir Web taraması ile ve çoğunlukla ilk izlenim temelinde seçeceğim; çoğunu (hepsini?) şimdi tartışmaya (okumaya) hazır olmadığım gibi, herhangi bir vadede okuyabileceğimi de vaad edemem. Ama okurlarımız arasında resimlerden herhangi biri hakkında bilgisi ve/veya paylaşmak istedikleri bir izlenimi olan varsa, katkıları beni müteşekkir kılacaktır.

Notun buraya kadar kısmını yazdıktan sonra arama yapmaya başladıktan sonra bulduğum şu site, albümü çok daha eski çağlardan örneklerle de zenginleştirmeme imkan veriyor.

http://www.bluffton.edu/womenartists/contents.html

Facebook, albüme profil sahibi dışındaki okurların katkıda bulunmasına izin vermiyor. Neyse ki, yeni sitemiz bu zaafla malul olmayacak.

Çıplaklık ve Rönesans

2010-07-29T08:25:00.010+03:00

Koyu satırlar Koral Özgül'ün, açıklar benim.

Okumakta geç kaldığım bu silsilede, tartışmalar güzel yerlerden geçmiş.

Koral'ın kast ettiği silsile, deviantArt'tan Miguel Colucci'nin şu resminin yayınlanması üzerine Facebook'ta çıkan tartışma.

http://miguelcolucci.deviantart.com/#/d2lsgmx

Amma, beni en çok ilgilendiren, kendi kendime de en çok takıldığım, Ömer Lekesiz'in ilk sözüne başlangıç faslındaki fikrin üzerinden geçilip, harcanıp gitmiş; yazık:

"Buradaki çıplaklık, "rol" yüklenmiş bir çıplaklıktır. Benim bildiğim, "çıplaklık" resimde "rolsuzlük" içerdiği sürece değerlidir."

Buna kimse bir şey dememiş. Ben de kendi karalamalarımın 'kendiliğinden' tematikliği üzerine düşünür yahut konuşurken, tam da bu noktaya gelmiştim. Giysi, topluma/toplumsala, kültüre atıftır, kim'lik'le, rol'le alakalıdır.

Çıplaklığa varmanın bir yolu cinselliğe (açık veya çaktırmadan) uzanma çabasıysa, diğer (bendeki de) yol, toplumsal rol'leri itmekten, reddetmekten, onlardan sıyrılma çabasından geçerek, ister istemez çıplaklığa varır. Çıplaklığı, pozitif, kendisinde bir şey olarak bulmak yerine, neyi yok ettiği, yok saydığıyla bulmuş oluruz. Giysilerden ve onların üzerine sinmiş, onları dokumuş olan tarihsel, kültürel yükten soyun(dur)arak çıplanırız.

Bu meyanda giysi/giyiniklik tarih içre, çıplaklık, yalınlık tarih üstü, "evrensel" (hatta, tarihselliğin faniliğine mukabil, mutlak ve sonsuz) olmaya yatkındır diye düşünüyorum.

Fi tarihinden kalma bir dizemi ("yıprandıkta güzelir insan"), bu vesileyle revize edeceğim: "çıplandıkta güzelir insan".

Koral'ın kullandığı terimlerin, benden Rönesans semineri almış olanlara tanıdık geleceğini düşünüyorum. (Kendisiyle bu konuda hiç konuşmadığımız, hatta bildiğim, hatırladığım kadarıyla yüzyüze tanışmadığımız halde....)

Son beş altı yıldır, Rönesans'ın "başlangıcını" şu iki resimden hareketle anlatıyorum:

Bugün için resimleri yerleştirmiş olmakla kalayım, yazmaya daha sonra devam ederim. Belki tartışmaya katılanlar da olur.

Bach'la Vivaldi arasında: Johann Georg Pisendel

2010-07-10T15:55:00.006+03:00

En az ay sonuna kadar Açık Radyo’da İştar’ın programlarını devralmaya devam edeceğime göre, biraz not tutmakta yarar var.

Şimdilik, Füg Sanatı’na ilişkin soruları bir yana bırakarak, bu yazın kışkırttığı diğer sorular öbeği üzerinde duruyorum: Bach’ın haberdar olmuş ya da olmamış olabileceği kemancılık (beste ve icra olarak) gelenekleri…

Bu bağlamda yazılı kaynakların en çok üzerinde durduğu (ve benim henüz Açık Radyo’da dinletmediğim) isim, Bach ile hem (bir ara kendisinin de iş için başvurduğu) Dresden Saray Orkestrası hem de Vivaldi arasında bir köprü işlevi de gören kemancı ve besteci Johan Georg Pisendel. Önce onu aradan çıkaralım.

Bu akşama kadar, Pisendel’den sekiz albümden 11 parça indirmişim; aralarında “ilginç”, “hoş”, “zarif” bulduğum parçalar var var olmasına da, hiçbir müzikal olarak içimi titretmemiş, yeniden dinlediğim de beni aynı mesafede bıraktılar. İçlerinden en ilginci, bence, aşağıda birinci bölümünü verdiğim Ludwig Güttler’in yönetiminde Virtuosi Saxoniae topluluğu eşliğinde kemancı >Roland Straumer’in yorumladığı Mi Majör keman konsertosu…

http://rapidshare.com/files/405846771/01_07_J.G._Pisendel_Concerto_Es-Dur_f__r_Violine__Streicher_und_Basso_continuo-1._Allegro.mp3.html

Gerçi burada bile, beni daha çok etkileyenin bestenin kendisi mi, kemanıcın bir an için neredeyse viyolada ayırmakta güçlük çektiğim koyu, dolgun tonu mu, emin olmadım.

Bach’la ilişkisi bağlamında, çok daha ilginç olanı ise, kuşkusuz solo sonatlar. Bendeki albümler içinde bir tek La Minör sonat vardı; ancak bu notu hazırlarken bulduğum iki albümde daha aynı sonatı bulmakla kalmadım; Pisendel’in benim şimdiye kadar alıştığımdan çok daha heyecan verici bir şekilde icra edilebileceğini de kavradım. Barok bir sonatın yoruma bağlı olarak ne kadar farkılı tını ve duygusal renkler kazanabileceğini örneklemek için aynı sonatı üç farklı yorumcudan yollayacağım.

Giriş, Barok müziğin ne kadar tekinsiz tınlayabileceğini hissettiren ve bir bütün olarak ele alındığında sonatı asıl kendisinden dinlemek isteyeceğim, 1972 Bükreş doğumlu müzisyen Mira Glodenau’dan…

http://rapidshare.com/files/406122081/Mira_Glodeanu_06_Sonate_en_la_mineur_Pr__lude.mp3.html

İkinci bölüm ise, diğer bölümlerde benim kulağıma zaman zaman neredeyse “detone” tınlayan ancak bu bölümün icrasına çok tutkulu bir heyecan katan Anton Steck’ten… (Tabii, bu “detonelik” izlenimi büyük bir olasılıkla, Steck’in kullanmakta olduğu barok kemandan kaynaklanıyor olabilir.)

http://rapidshare.com/files/406123434/_05___Johann_Georg_Pisendel__Sonata_for_Violin_Solo_in_A_minor_-_2._Allegro.wav.html

Anton Steck’ın albümü için Kai Köpp’ün yazdığı kapak yazısından ayrıca, yakın zamanlarda bugüne kadar bilinenlere (Wikipedia’da sayılanlara) ek olarak, üç yeni keman sonatı ve izini süremediğim bir fügün bulunduğunu öğreniyoruz.

Ressamı bilinmeyen bu resim, Bach'ın oğlu CPE Bach'ın koleksiyonunda bulunmuş.

Son bölüm “Giga-Variation” ise bu sonatı bana ilk tanıtan kemancı, Rachel Barton Pine’dan… Sanatçının şöhretini maalesef anlaşılan müzisyenliğiyle olduğu kadar solist olarak hayatını terk etmek zorunda bırakan 1995’deki feci tren kazasına da borçlu olduğu anlaşlıyor (ilgilenenler Wikipedia’ya bakabilir; gerçekten tüyler ürpertici. O zamandan beri Barton Pine kurduğu vakıflar üzerinden müzisyen eğitimi üzerinde çalışıyorumuş.)

http://rapidshare.com/files/406125386/Rachel_Barton_Pine_Solo_Baroque_12_Sonata_In_A_Minor__III._Giga_-_Variation.mp3.html

Viyana Kemancıları

2010-07-03T06:10:00.004+03:00

Bu notu yazmamın ilk ve belki asıl nedeni, Füg Sanatı üzerine daha önce yazmış olduğum sayfda Deniz Öğüt’ün işaret etmiş olduğu bir hata… Tatiana Nikolayeva’dan Contrapunctus 1, bağlantısını yanlış vermişim (kopyala-yapıştır sırasında yaptığım bir hatadan kaynaklanıyor). Aşağıdaki versiyon doğrudur (orijinal sayfayı da düzelttim):

http://rapidshare.com/files/395025157/bach_-_art_of_the_fugue__tatiana_nikolayeva__piano__-_1-07._art_of_the_fugue_bwv_1080_-_contrapunctu.html

Ama bu vesileyle bonus olarak bir iki duyuru ek ve bağlantı da vereyim, dedim…Birincisi, İştar Gözaydın’ın Açık Radyo’da (94.9 FM) Pazar sabahları 11’de programında 5 hafta boyunca sürdürdüğüm yedekleme faaliyeti bu hafta itibariyle sona erdi; sözü ve sazı yeniden devralan İştar Bach’ın bütün eserlerini dinletmeye devam edecek—hangi eserden devam edeceğini daha bilmiyorum ama dinlemenizi hararetle salık veririm.
Bir de muştu… Son anda bir aksilik çıkmazsa (her an çıkabilir) adının www.aralik.org olacağı kesinleşmiş gibi görünen yeni sitemizin arşivi, İştar Gözaydın’ın Açık Radyo’daki bu program dizisi boyunca yaptığı yapacağı programların tamamını içerecek.

Bir de şu benim yedekleme işine toplu bir göz atalım. Aslında, işe Füg Sanatı ile değil, şöyle tuhaf bir soru ile başlamıştım: Bach’ın olağanüstü bir sentez olduğunu, kendisinden önce gelmiş bütün müzikal geleneklerden beslendiğini söyler dururuz; peki, haberdar (olabilecekken) olmadığı bir gelenek ya da okul var mıydı?

Aslında soruyu böyle sormama yol açan, daha eskiden de tanıdığım (ve bir türlü çok sevemediğim) Heinrich Ignaz von Biber’in hocası Schmelzler’le tanışmış olmam oldu.
Öyle görünüyor ki, Viyana’da hiç değilse 1649’da Veronalı Antonio Bertali’nin “kappelmeister” olarak atanmasına kadar geri götürülebilecek bir kemancılık geleneği varmış. Konu, Bach’la ilgi (ya da ilgisizliğinden) ötürü olduğu kadar, çalgı müziğinin insan sesi karşısında önem kazanma süreci açısından da önemli görünüyor.

Ancak Viyana’nın müzik hayatının İtalyan hakimiyetine girmesi Bertali ile başlamamış. Bertali’den önceki “kappelmeister” de besteci ve şair Giovanni Valentini de (1583-1649) büyük bir olasılıkla Venedikli…. Daha çok klavye ve keman için eser bırakmış olan ve “Gabrielililer’in ünlü okulundan” diye anılan Valentini de çağdaşı Monteverdi gibi “ikinci” ya da “modern” denen tarzda ve barok müziği haber veren tarzda beste yapmakla birlikte, çağdaşı Monteverdi ve Schütz gibi vokal müziğe ağırlık veren bestecilerin gölgesinde kalmış. Buna rağmen, çağdaşları onun özellikle çalgı müziği için öneminin farkındaymışlar. Örneğin, müzik eleştirmeni ve teorisyen Antonio Liberati, “moderne practica”ya karşı olduğu halde, Valentini’yi çalgı için yazılan müzikle insan sesi için yazılan arasında farka gösterdiği duyarlık için övmüş. Valentini 1614’te Avusturya’ya geldikten sonra 1616’da yayınladığı “İkinci madrigaller kitabı”nda madrigal formu içinde insan sesi ile çalgıları bir arada kullanan ilk besteci olmuş. Ancak diğer yandan Valentini’nin bazı yapıtları “bizarrerie” (yadırgatıcılık, tuhaflık, hatta çarpık çurpukluk) diye biliniyor ve aşağıda dinleyeceğiniz parçanın alındığı albüm için yazılmış bir tanıtıcı notta kendisinden “kuralları bir yandan kullanırken bir yandan ihlal eden besteci” diye anılıyor. Evet, Chiara Bianchini’nin Ensemble 415’i tarafından yayınlanan, Valentini L’ange du bizarre albümünden Op. 7 no 11 La minör dört keman için konsertosunun en uzun ikinci bölümünü göndermekle yetinecektim ama o kadar güzel ve gösterişli ki, kısa son bölümü de eklemeden edemedim:

http://rapidshare.com/files/404607563/_02___Ensemble_415__Chiara_Banchini__et_al.__Concerto_No._11_for_4_violins_in_A_minor__Op._7_-_2._Al.html

http://rapidshare.com/files/404609142/_07___Ensemble_415__Chiara_Banchini__et_al.__Concerto_No._11_for_4_violins_in_A_minor__Op._7_-_7._Al.html

Valentini 1649’da ölünce (gerçi kimi kaynaklar ölüm tarihi olarak 1653 diyor), yerini Viyana sarayında bulunan biri kemancı, biri tenor iki besteciden, kemancı olanı, Antonio Bertali almış; tenor Giovanni Felice Sances onun yardımcısı olarak atanmış. Öğrencisinin elinde Valentini’nin uçarı ve yadırgatıcı dili, kuzeye özgü pusluluktan bir şeyler edinmeye başlamış. Ricercar Consort solistlerinden Antonio Bertali’nin dört ses için sonatı:

http://rapidshare.com/files/404609822/Carlos_Mena__Philippe_Pierlot__Ricercar_Con_sort_08_Sonata_a_4.mp3.html

1649 tabii ilginç bir tarih… Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren Westphalia Barışı, bir yıl önce, 1648’de aktedilmişti. Bu tarihlerde, Viyana’nın henüz Katolik reformunun baskı ortamını henüz üzerinden atamadığı anlaşılıyor. Her ne kadar Bertali’nin katkılarıyla da sarayda opera yaygınlaşmaya başlamışsa da, bu tarihlerde saray müzisyenlerinin beste yapması değilse de yayınlamaları henüz yasakmış.

Bu yasağın tam olarak hangi tarihte kalktığını bulamadım. Ama kendisi de müzisyen olan I. Leopold’un 1658’de tahta çıkmasıyla bir ilgisi olabilir. Çünkü, daha o yıl çalgı imparatorun sarayın müziğinin çalgı müzikleri bölümün başına getirdiği Johann Heinrich Schmelzer’ çalgı müzikleri derlemesini ertesi yıl yayınlamış. 1673’te imparator bir fırıncının oğlu olan Schmelzer’e asalet ünvanı vermiş; 1679’da da Bertali’den boşalan yeri doldurmuş olan Sances ölünce, 17. yüzyıl’ın Viyana Kappelmeisterliğine atanan ilk Alman’ı olmuş. Ancak birkaç ay sonra Şubat 1680’de Viyana’ya musallat olan veba salgınında ölmüş.

Schmelzer ve aşağıdaki La minör prelüdde onu yorumlayan kemancı Helene Schmitt üzerine umarım daha sonra ayrıca ve daha uzun yazabilirim.

http://rapidshare.com/files/404611221/_01___Unknown_Artist__Track01.wav.html

Sarhoşluk

2010-06-28T05:22:00.007+03:00

(Sitenin yayınlanma tarihi yaklaştıkça, günlük not tutma gerekliliği aciliyet kazanmaya başladı. Aşağıdaki, tutmayı umabildiğim günlük not türüne bir örnek…

Şöyle bir ön-açıklama gerekiyor olabilir: Her gün yaklaşık 20 küsur, deviantArt örneğini “koleksiyonum”a alıyorum; bir ara üzerine bir şeyler yazarım umuduyla. Sonra bu umudumu yitirince, onları yine sitede tuttuğum sabit dosyalara aktarıyorum. Bu resimle birlikte, kafayı gözü yararak da olsa, hiç değilse henüz sürekli dosyaya kaldırmamış olduklarımın üzerine zorla, kafayı gözü yarararak da olsa bir şeyler yazma girişimini başlatmış oluyorum.

Tabii, bu notların umulur ki şimdiliki, taşıyacağı bir zaafa şimdiden değinmek gerekiyor: DeviantArt'taki resimlere bazen -genellikle- metinlerle de desteklenen bir yarı-kişisel mitoloji eşlik ediyor. Bu mitolojileri araştırmanın, sanatçının kendisine sormak dışında bir yolunu henüz bulamadım. Bu örnekte de, henüz sanatçıdan bir cevap almadığımdan, Igor Varoslav'ın kim olduğu hakkında en ufak bir fikrim yok.)

Igor_Varoslav_by_LostSoulsArt
http://lostsoulsart.deviantart.com/gallery/#/d2lerub

Dalgınlığın, baygınlığın, kendinden geçmenin sanat tarihine bir değer olarak girmesi, bildiğim kadarıyla, romantizmle. (Tabii, Michelangelo'nun Ölen Kölesinin ya da Bernini'nin St. Theresa'sının ifadelerini de bu ruh halinin akrabaları arasında saymayacaksak.) Ama Girodet’nin Endymion’u (1791), başka şeylerin yanı sıra, bu ifaden öçde önemli. Devrimci dönem diye andığım 1789-1815 boyunca Endymion’un “swoon” diye anılan “androjen” duruşunun yanı sıra, bu dalgınlık ifadeleri de işleniyor, geliştiriliyor, daha sonra belki bir “mazmun”, klişe halini alıyor.

DeviantArt’tan aldığım bugünkü örneğin önemi, herhalde bu kategori içinde değerlendirilmesi gereken “sarhoşluk”un bence çok başarılı bir temsili olmasında. (Sanat tarihi kitaplarına sık sık alınan daha ünlü “sarhoş” temsilleri, mesela Picasso’nun “absinthe içenler”, güzel resimler olsalar da, bana sarhoşluğun temsili olarak hiçbir zaman çok başarılı gelmediler.

Bunda olup da onlarda olmayan, bence, kötücüllükle, dikkat dağınıklığının, bakışların odaklanamamasına ilişkin bir dalgınlığın iç içe geçmesi. Bu, örneğin Picasso’da gördüğüm “bakışların uzaklara dalması”ndan farklı bir ifade..

Trubadur Kültürünün Arap Kökenleri

2010-06-23T06:25:00.002+03:00

Etimoloji söz konusu olduğunda tartışmanın ana hatları belirginleşmiş gibi duruyor: Bir tarafta Latinciler Latince’de “bestelemek” anlamına geldiği tahmin edilen farazî kök “*tropare”nin Provençal’da “bulmak” anlamındaki “trobar”a kaynaklık ettiğini, oradan da “trobador”a ulaşıldığını iddia ediyorlar. Arapçılar ise kelimenin “şarkı söylemek” anlamına gelen Arapça “taraba” fiilinde türediğini… (http://www.etymonline.com/index.php?term=troubadour). Roger Boase The Origin and Meaning of Courtly Love (Manchester University Press, 1977) kitabında “kelime son kertede Latince’den türemiş olsa da, Arapça “taraba”nın çağrışımları ile iç içe geçmiş, kaynaşmış olabilir” diyor (s. 131-2).

Etimoloji bir yana, bütün tarihsel koşullar birlikte ele alındığında trubadur kültürünü, İber yarımadasında yaşanmakta olan “convivencia” hesaba katılmaksızın açıklamak bana olanaklı görünmüyor. (“Arapçı” tezlerin son derece kapsamlı ve öğretici bir sunum ve savunusu için bkz. http://www.arabworldbooks.com/Literature/troubadour_poetry.htm).

Her halükârda bu notlarda amacım, şu ya da bu tarihsel tezi gerekeçelendirmek ya da hatta örneklendirmek değil, bu vesileyle güzel biraz bir müzik dinletmek.

Ancak burada da şöyle bir sorun var: Türklüğümden olsa gerek ve Youssef Dhafer ve Anuoar Brahem (ve kısmen de olsa Rabih Abou-Khalil ve Omar Bashir) gibi hayran olduğum müzisyen örneklerine rağmen, bunların dışında kalan Arap müziklerini, trubadur müziğinin esin kaynakları arasında yer aldıklarında bile, neredeyse düşük düzeyde bir tiksintiye yaklaşan bir antipatiyle dinlemeden edemiyorum. Dolayısıyla benim için hem trubadur müziğinin Arap kaynaklarını temsil eden hem de benim severek dinlediğim bir parça bulmak zor.

Bu akşam keşfettiğim bir albümdeki bir parça, kulaklarıma sinmiş bu önyargıyı aşmış gibi görünüyor. Hem bu vesileyle bir besteciyi yalnızca ismen de olsa tanıtabilmiş olacağım. Al-Rusafi hakkında bulabildiğim yegâne bilgiler 1141’de Valensiya’da doğup 1177’de Malaga’da ölmüş olduğu (albüm kapak notları) ve oğlancı şiirler yazdığı (http://laplumeverte.fpc.li/litterature/litterature-in-english/anthology-part07.htm).

http://rapidshare.com/files/401856014/_05___Ensemble_Akrami-Capella_de_Ministrers__Al-Rus__fi__Ruzafa__Valencia__1141-M__laga__1177_-_La_R.htm

1199’da, yine Valensiya’da doğan ibn al-Abbar ise müzisyen ve şairliğinin yanı sıra diplomatlığı ile de tanınıyormuş. Valnsiya 1238’de İspanyollar’a düştükten sonra Tnus’a yerleşmiş, başlangıçta itibar görmüşse de, 1260’da yazılarından ötürü yakılarak idam edilmiş.

http://rapidshare.com/files/401856583/_09___Ensemble_Akrami-Capella_de_Ministrers__Ibn_al-Ar__f__Almer__a__1088-Fez-Marrakech__1141_-_Els_.html

Bir Erkek Bir Kadın Trubadur

2010-06-22T05:24:00.004+03:00

Yarın akşamki sanat tarihi semineri için bir trubadurlar diski hazırlamaya çalışıyorum. Temsilî olmaya gayret etmeden en sevdiklerim arasından bir derleme yapacağım; vaktimin el verdiği kadarını da buradan paylaşacağım.

Birinci parçanın ne olacağı hakkında aşağı yukarı hiç kuşku yok; Guilhem IX d’Aquitane IX’dan. Guilhem, bazen kendinden Guilhem Petieuse diye de söz ediyor ayrıca Poitou Kontu da olduğundan Poitou Kontu VII. Guilhem diye de anılıyor. Zaman zaman “feodal anarşi” diye de nitelediğimiz koşulların tipik bir temsilcisi, bir şaki, bir haydut baron, çıkarcı ve romantik bir maceraperest.

Dük ünvanını 16 yaşındayken alıp, dönemin güzel ve iyi eğitim görmüş soylu kadınlarından Emengard ile evlenmiş; fırtınalı geçen üç yıllık bir evlilik hayatından sonra Emengard manastıra kapanmış ve Guilhem evliliğin iptal edilmesini (yoksayılmasını) sağlamış.

İki yıl sonra, 1094’te bu kez başka bir soylunun kızı, Toulouse’lu Philippa ile evlenmiş ve çocuksuz sonuçlanan birinci evliliğinin aksine ondan iki oğlu, beş kızı olmuş. Buna karşın, 1114’ten sonra kendisine feodal yükümlülüklerle bağlı vassalı Châtellerault Vikontu’nın “dangerosa” (tehlikeli) lakaplı karısını (anlaşıldığı kadarıyla Vikontes’in kendi rızasıyla) kaçırmış. Bunun üzerine ikinci karısı da manastıra kapanarak, birinci eş Emengard ile yarenlik etmeye başlamış. O kadar ki, Philippa ölünce Emengard onun öcünü almak ve kendisinin Aquitaine Düşesi olarak tanınmasını sağlamak üzere silahlı bir ayaklanmanın başına geçmiş.

Guilhem’in hayatı boyunca kilise ile de başı dertteymiş; iki kere aforoz edilmiş. Birincisi, 1114’te kilisenin vergi ayrıcalıklarına göz koyduğu için… Aforoz edilince Poitiers Piskoposu Peter’e boynuna birkılış dayayarak kendisini bağışlamasını buyurmuş, “kabullenmiş gibi yapan piskopos, Guilhem kılıcını çeker çekmez aforozu tekrarlamış ve boynunu kılıca uzatmış. Bunun üzerine, görgü tanıklarının ifadesine göre, Guilhem bir an duraksadıktan sonra, ‘seni cennete gönderecek kadar sevmiyorum’ diyerek kılıcını kınına sokmuş”. (Wikipedia… Ben yalnızca birkaç ayrıntı aldım, bence maddenin tamamını okuyun. http://en.wikipedia.org/wiki/William_IX,_Duke_of_Aquitaine).

Aşağıdaki şiirin ilk dört kıtasının sözlerini çevirebildim; isteyen olursa bana yazsın, sözlerin tamamını Provençal dilinde ve İngilizce çevirileriyle birlikte yollayabilirim.

http://rapidshare.com/files/401490635/01_-_guillaume_ix_d_aquitaine_-_companhon_farai_un_vers_qu_er_covinen.mp3.html

1. Dostlar, aşağı yukarı bir şiir yazacağım
Ama çok eğlenceli olacak
Çok da anlamlı olmadan,
Sevda dolu bir yamalı bohça,
Ve gençlik ve neşe

2. Anlamayan ya da anlamaya çalışmayan,
İçinin derinliklerinden, aptaldır
Çok zordur sevdadan kaçma
Buldunuz mu seversiniz.

3. İki güzel kızım var terkimde:
Her savaşa hazır–
Dayanıklılar
Ama ikisini bir arada tutamıyorum:
Geçinemiyorlar.

4. Ehlileştirebildiğim onları istediğim gibi
Değiştirmezdim bu düzeni
Çünkü o zaman
En iyi bindirmiş adamı
Olurdum bu dünyanın

2002’de yapılmış bu kayıtta söyleyen şancı Brice Duisit hakkında neredeyse hiçbir bilgi bulamadım. Yalnız kaydın troubadour dağarı üzerine yapılmış en iyi kayıt olduğunu düşünen bir ben değilim. Bkz… http://www.medieval.org/emfaq/cds/alp505.htm.

Sanatçının yorumuyla yolladığım ikinci Guilhem parçası, “absürdist” Ortaçağ edebiyatı örneklerinden sayılabilir (“karga yuva yapmış söğüt dalına” misali). Başlığını da ilk dizesinden alıyor “Hiçbir şey üzerine bir şarkı söyleyeceğim”— sözler elimin altında değil ama bu sözlerle yeterince arandığında bulunabiliyor: “farai un vers de dreyt nien”.

http://rapidshare.com/files/401499624/08_-_guillaume_ix_d_aquitaine_-_farai_un_vers_de_dreyt_nien.mp3.html

Guilhem’in eşleri aracılığıyla erken Orta Çağ’ın silah kuşan, Papalık’la ve diğer iktidar odakları ile diplomatik ve askerî ilişkilere giren ve belki en ünlü örneği Akitanyalı Eleanor olan bir kadın tipi ile tanışmış oluyoruz. (Akitanyalı Eleanor üzerine zaman zaman televizyonda gösterilen 1968 yapımı Lion in Winter adlı çok iyi bir film vardır. Katherine Hepburn buradaki rolü ile Oscar kazanmıştı.) Bundan sonraki şarkının bestecisi, Beatritz, Condessa da Dia ise başka bir türün, “trobairitz”in (kadın trubadur) belki de en ünlü örneği.

İştar Gözaydın’ın bu konuda yazdığı ve Aralık Dergi’de yayınlanan yazı şu anda elimin altında değil; dolayısıyla şimdilik şarkıyı yollamakla yetineceğim… Montserrat Figueras’ın “Lux Feminae” albümünden Estat Ai En Greu Cossirier

http://rapidshare.com/files/401517514/Montserrat_Figueras_01_04_II._Femina_Nova_Can_____-_Estat_Ai_En_Greu_Cossirier__Beatriz_De_Dia__S._X.html

Ziryab

2010-06-16T13:31:00.001+03:00

Aşağıdaki notlar, müzik alıntıları falan Ceyda Cihangir ile paslaşarak derlemekte olduğumuz parçacıklar. Aralarında daha sonra düzeltmek gereğini duyabileceğimiz iddialar olabilir.

Ziryab, herhalde 8. yüzyılın sonlarında Bağdat’ta doğmuş bir müzisyen… Kurtuba’ya, Halife II. Abd al-Rahman’ın sarayına 822’de varmış; o tarihte galiba 30’lu yaşlarının başındaymış (bkz aşağıda al-Maqarri).

Uluslar arası Müzikoloji Derneği’nin 3-10 Nisan 1992 tarihleri arasında toplanan 15. Kongresi’nin “İber Yarımadasında (1492 öncesinde) Hıristiyan, Yahudi ve Müslüman Müzik Kültürlerinin karşılaşması” başlıklı yuvarlak masa toplantısını başkanlık eden Amnon Shiloah’ın dediğine göre, kendisi hakkındaki bütün bilgilerin kaynağı, 1591-1632 yılları arasında yaşamış yazın adamı ve yaşamöyküsü yazarı al-Maqarri’nin yazdıklarıymuş.

Her zamankinden daha ayrıntılı referans göstermemin nedeni, bizim buralarda sert esen milliyetçilik rüzgârlarından ötürü, herkesin Ziryab’a sahip çıkmaya çalışıyor olması. Vikipedi, “Bazı kaynaklarda Tanzanya'dan getirilen bir köle olduğu”nun belirtildiğini söylüyor. Bijwen diye bir Kürt sitesinde “Devrim yapan bir Kürt Dehası” diye tanıtılıyor (http://www.bijwen.com/devrim-yapan-kurt-dehasi-ziryab/). Reha Yünlüel’in yolladığı, “fravahr.org” adlı sitede G. Talebzadeh, daha “scholarly” tınlamasına özen gösterilen ama benim ikna edici bulmadığım argümanlarla “a genius Iranian musician” (http://www.fravahr.org/spip.php?article118) diyor.

Kendisinin, içinde yaşandığı “La Convivencia”nın (http://en.wikipedia.org/wiki/La_Convivencia) “Arap” diye anılan unsurunu parlatanlardan biri olduğunu, çağdaşları tarafından öyle andlandırıldığını tahmin ettiğim için ben kendisini öyle nitelendirmiştim.

Müzikal yankılarına dair keşiflere gelince… Birincisi, aslında tabii bir keşif değil; Anuoar Brahem’in 2006 tarihli, “Le Voyage de Sahar” albümünden, “les Jardins de Ziryab” parçası…

http://rapidshare.com/files/399452747/05_anouar_brahem_-_les_jardins_de_ziryab.mp3.html

İkincisi, tuhaf ve ilginç aslında; daha önce tanımış olmam gerektiğini düşündüğüm bir ikili; Jorge Strunz ve Ardeshir Farah’dan oluşan gitar düosu.. Jorge Strunz Costa Rica’da doğmuş, Farah İranlı; grubu 1979’da Amerika’da tanışıp kurmuşlar (http://www.strunzandfarah.com/bio).

İşin tuhaf yanı, gönderdiğim “Ziryab” parçasının içinde yer aldığı, 1989 tarihli Misterio albümünde sevdiğim yegâne parçanın bu parça olması (ötekiler bana donuk geldi; diğer albümlerine daha kulak vermedim):

http://rapidshare.com/files/399466461/Jorge_Strunz___Ardeshir_Farah_04_Ziryab.mp3.html

Bir sonraki bir anlamda en iddialı olan parça Ziryab’dan kalmış yazılı bir müzik (nota) olduğunu tahmin etmiyorum; 1963 doğumlu Iraklı udî Naseer Shamma’nın albümü doğrudan “Maquamat Ziryâb” başlığını taşıyor. Oradan “Awşar” adlı parça….

http://rapidshare.com/files/399604075/Naseer_Shamma_04_Awshar.mp3.html

Bir de içinde Omar Bashir grubunun da ağırlıklı yer aldığı “Los Hijos de Ziryab” (“Ziryab’ın Oğulları” demekmiş Ayşegül Sütçü’ye göre) ama onun üzerine ayrıca yazmak istiyorum.

Üç Parça

2010-06-14T04:57:00.009+03:00

1
Önümüzdeki Pazar, sabah saat 11’de Açık Radyo’da İştar’ın programını konuk olarak yine ben yapacağım— çok yeni ve yaratıcı bir fikir bulabileceğimi sanmıyorum o zamana kadar. Onun yerine, Bach’ın üzerine en çok “çalıştığım” ve bilinen son eseri olan Füg Sanatı’nın (BWV 1080) farklı yorumlarından örnekler vereceğim.

Bilmeyenler olabilir, Füg Sanatı Bach’ın bitiremeden öldüğü eseri; el yazmasının “contrpunctus vxiv” başlığını taşıyan son bölümü müzikal bir cümlenin orta yerinde kesiliveriyor.
Belki daha da önemlisi, elyazmasında eserin hangi sazlar için bestelendiği belirtilmemiş; eserin kendisi de sanki dört “soyut” ses için bestelendiği izlenimini veriyor. Bu yüzden çok çeşitli düzenlemeleri var.

Programın yapısını tam olarak kurgulamadım daha ama kuvvetle muhtemeldir ki, aynı parçaları tekrar tekrar değişik düzenlemelerden çalacağım, dolayısıyla gerek programın kendisinin, gerek bu ve izleyecek mesajların çok sıkıcı, bezdirici olma olasılıkları da yüksek. Şimdiden uyarmış olayım.
Başlangıç olarak temanın (ya da hiç değilse temalardan birinin) ilk kez verildiği “contrapunctus 1”i Tatyana Nikolayeva’nın piyanosundan gönderiyorum.

http://rapidshare.com/files/395025157/bach_-_art_of_the_fugue__tatiana_nikolayeva__piano__-_1-07._art_of_the_fugue_bwv_1080_-_contrapunctu.html

2

Ancak ilk dört “contrapunctus”u dinletebildiğim program geldi geçti, ben ancak ilk bölümü o da yalnız piyanodan sizlerle paylaşabilmiş oldum— umulur ki, daha sonraki bölümleri de dinletme, paylaşma fırsatımın olacağı programlar olacaktır.

Ama bu akşam ne hikmetse, özellikle olağanüstü bazı yorumlar üst üste karşıma çıkmaya başladı, içlerinden birini, gerekçelendirmeye uğraşmadan, yolluyorum. Schumann’ın piyanolu beşlisi kadar ünlü olmayan Mi bemol majör piyanolu dörtlüsünden, ağır, üçüncü bölüm (andante cantabile). “Yıldızların buluşması” her zaman hayırlı sonuçlar vermiyebiliyorsa da, bu örnekte Glen Gould’la Julliard Dörtlüsü’nün bu işbirliği karşısında insanın elinden şükretmekten başka bir şey gelmiyor. http://rapidshare.com/files/396487505/SCHUMANN___Piano_Quartet_op.47_-_III._Andante_cantabile_-_Gould__Juilliard_Qt..mp3.html

Yine Füg Sanatı

Bir an için Bach’a dönecek olursak… Yarın sabah saat 11’de, kaldığım yerden yine Bach’ın Füg Sanatı’nı dinletmeye devam edeceğim. Gönül, Web’deki bu yapıt üzerine yazılmış, üretilmiş son derece zengin malzemeyi birlikte gözden geçirmeye vaktin olmasını isterdi ama heyhat… !

Geçen hafta piaynodaki yorumların en “klasiği” addedilebilecek Tatyana Nikolayeva’dan “contrapunctus 1”i, bütün eserin çıkış noktası olan temayı yollamıştım; bu hafta aynı temayı, bu kez yaylı çalgılar dörtülüsü yorumları içinde en…? “Klasiği” demeye parmaklarım varmıyor; belki en “ağdalısı” olan Julliard Dörtlüsü yorumunu yolluyorum.

http://rapidshare.com/files/398393733/Bach_-_BWV_1080.01_-_Die_Kunst_der_Fuge__Juilliard_.mp3.html

Geçen notta da söylemiştim, bir çok yazar Füg Sanatı’nın Bach’ın bestelemiş olduğu son eser olduğu kabulünden hareketle, ona Mozart Requiem’i andırır bir tarzda, kendi için yazılmış bir ağıt olma vasfını atfediyor. Julliard’ın bu giriş teması hakkındaki yorumu da bu doğrultuda…

Julliard Dörtlüsü adlandırması da biraz açımlanmaya muhtaç… Klasik müzik dünyasının efsaneleri arasında sayılan bu dörtlü 11949’de New York’un Julliard Muzik Okulu’nda kurulmuş. Bugün hâlâ Julliard Dörtlüsü diye anılan ve hâlâ okulun resmî müzik topluluğu olan bir grup var ancak ilk dörtlüdeki üyerlerden hiçbiri bugünkü grupta yoklar. Ama 1987 yılında yapılmış bu kayıtta dörtlüyü hâlâ ilk kurucular arasında yer alan birinci keman Robert Mann “yönetiyor”.

Güzellik üzerine

2010-06-11T07:53:00.006+03:00

Hakkında yazmakta, hatta düşünce üretmekte en çok güçlük çektiğim resimler, “güzel” albümüne dahil etmek istediklerim. Söylenecek şey bulamadığımdan değil, sanki ne söylesem yersiz kaçacakmış gibi geldiğinden. Örneğin aşağıdaki resim....

Paulus Moreelse adında 1571-1638 yılları arasında yaşamış Hollandalı (Utrecht) bir ressamın 1630’da yaptığı “Güzel Çoban Kızı” adlı bir resim. Delftli bir ustanın, Michiel Jansz. van Mierevelt’in öğrencisiymiş. “Delft”in adı bile insanın aklına tabii Vermeer’i, yüzyılın bütün barok taşkınlığına karşın bir kuşak sonra da olsa Hollanda’dan nasıl onun gibi ressamın çıkmış olduğu sorusunu getiriyor. Ya da aralarındaki bütün üslup farkına karşın, Moreelse gibi bir ressamın kendinden genç çağdaşı Rembrandt’ın varlığı, olanaklılığı üzerine ışık düşürüp düşürmeyeceğini soruyor insan.

Ama bütün bu sorular insanı resimden uzaklaştıran sorular. Resmin kendisinde kalarak da söylenebilecek şeyler var. Rönesans’dan devralınmış alışkanlıklarla başın bir piramid kompozisyonu anımsatır şekilde, bir kaide şekilde ele alınmış gövdeye yerleştirilmesiyle, kumaşların baroğa özgü dairesel (helezonî) ele alınışıyla dengelendiği gibi, hacım duygusunun da çizgisel kıvraklıkla dengelendiği iddia edilebilir. Işık-gölge dağılımındaki ustalık uğruna renkçilik de feragat edilmediğine, kısaca bu basit görünen resim uğruna o zamanın resim sanatının bütün olanaklarının seferber edilmiş olduğuna işaret edilebilir. (Geleneksel “kutsal” ya da “mitolojik” ikonografiler dışında bütün olanakların… Ama baroğun bir başarısı addedilebilecek bu gündeliklik de resmin tazeliğine, diriliğine katkıda bulunuyor.)

Yine de, bütün bu saptamalar da resimle ilgili olarak yaşadığımız güzellik deneyimini aydınlatıyor gibi durmuyor.

(Ben bu satırları yazarken, Koral Özgül tumblr bloguma “Resimdeki kız kesin Karadenizli! :)” diye yazmış. Onu okuduktan sonra daha bir dikkatli baktım kızın gözlerindeki hınzır ifadeye… Ama bana öyle geliyor ki, nasıl resme bakarken güzel olanın kız mı, resmediliş tarzı mı diye bir soru gelmiyorsa aklımıza, böyle bir tercih yapmak zorunda kalmıyorsak, ifade de ön plana çıkmıyor, yukarıda andığım teknik detaylar gibi, o da güzel ahengi bütünleyen unsurlardan biri, yalnızca biri olarak yer alıyor resimde).

Resmin kendisine ait özellikler, bizde kışkırttığı güzellik deneyimini “açıklama”ya yetmiyor; kendi tepkilerimden hareketle bir “güzellik duyusu”nu teşhis edebiliyor muyum?

Her bakımdan tamamen farklı bir örneğe bakalım…

Moonspell_by_luca_seraphin
http://luca-seraphin.deviantart.com/art/Moonspell-160716797

(Devamı gelecek diye umuyorum.)

Teknoloji, "Aura" ve Ötesi

2010-05-28T06:02:00.009+03:00

Yazışmaların, tartışmanın hızına yetişmekte güçlük çekmeye başladım; bugün önce Yunus A. Özdemir’in dediklerine bir not düşüp, vaktim kalırsa portre, otoportre, fotoğraf, resim üzerine yazılanları derlemeye çalışacağım.

Yunus, “eskiden insanlar bir şeyleri sır olarak tutardı” diyor ve “şimdi sanatçıların dili çözüldü” diye galiba yakınıyor. Gerçekten de bilinebilecek bir şeyin açığa çıkarılmasından, söylenmesinden, bilinebilecekken gizem halinde tutulmamasından mı yakınıyor? Yani, kısacası “mistifikasyon”u mu tercih ediyor?

Uzun zamandır bir vesile bulup da paylaşmak istediğim bir resimden hareketle tekrarlayayım soruyu:

Rider_by_nilTrace
http://niltrace.deviantart.com/art/Rider-163921134

Yukarıdaki resmi beğenirsiniz, beğenmezsiniz; zaten beni de etkileyen bu resim değildi ama sanatçı, resmin arka planındaki bir detayı, deviantArt’da ayrı bir resim gibi yayınlamıştı; beni de etkileyen o detay oldu—oradan hareketle büyük resmi bulmuştum.

http://my.deviantart.com/messages/#/d2pn8hb

Şimdi sormak istediğim soru şu; detay hakkındaki bu bilgiye sahip olmak, detayı sa

natçının hangi ararçları kullanarak, nasıl yaptığını öğrenmek yukarıdaki resimlerden herhangi biri hakkındaki deneyimimizi hangi bakımdan eksiltiyor (ya da zenginleştiriyor)?

Çok naiv tınlayacağını biliyorum ama bu naivlikten utanmadan yine de soracağım: Son kertede çevremizi güzel imgelerle kuşatmak iyi bir şeyse, bunları üretmenin, daha yakından görmenin bilgisine ulaşmak niye kötü bir şey olsun?

Tartışmanın arka planında yatan metinden elbette haberdarım: Walter Benjamin’in Mekanik Reprodüksiyon Çağında Sanat Yapıtı yazısını yazdığından beri, teknolojik gelişmenin sanat yapıtını onu çevreleyen “aura”dan yoksun bıraktığını söyleyip duruyoruz.
Bazı durumlarda orijinali reprodüksiyondan ayırt eden “auro” diye bir fenomenin varlığını inkâr edecek değilim—gördüğüm hiçbir reprodüksiyon beni Leonardo’nun Londra’daki Kayalıkların Meryemi ile karşılaşmanın yol açtığı sarsıntıya hazırlamamıştı (ama diğer yandan, çok sarsılacağımı zannettiğim halde bir van Gogh orijinali ile karşılaşmak benden benzer bir etki yaratmadı. Elbette, öznelliği çok yüksek bir unsurdan söz ediyoruz burada; van Gogh’la ilişkisi benimkinden çok farklı olan bir sanatseverin orijinalle reprodüksiyonu yaşantılama tarzları arasındaki fark da çok daha farklı olabilir.)

Ama Benjamin “mekanik reprodüksiyon”dan ve onun da nesneyi çoğaltabilme olanaklarından söz ediyordu— söyledikleri ille de teknolojik olanakların sanat yapıtları ile (ve hatta onların “aura”sı ile) kurduğumuz ilişki üzerindeki bütün etkilerini tartmak için yeterli bir kılavuz olmayabilir.

Yukarıdaki resmi bazılarınız biliyor olabilir. Caravaggio’nun sıkça alıntılanan resimlerinden biridi. 1599-1600 yıllarında bitirilen Aziz Matta’nın Çağrılması’nın Wikipedcia’da kendi maddesi bile var (http://en.wikipedia.org/wiki/The_Calling_of_St_Matthew_(Caravaggio)).

Caravaggio’nun kendisinden, diyelim 20 yıl kadar önceye kadar, kaç kişi resimdeki İsa’nın yüzünü aşağıdaki kadar yakından görebildi, dersiniz?

Resmin herhangi bir ayrıntısı ancak ressamın kendisinin görebilmiş olduğu bir mesafeden (hatta daha yakından) görebilmek, o resimle kurduğumuz ilişkiyi, o resmin “aura”sını nasıl etkiliyor olabilir? Bilmiyorum.

Orijinalini görmediğim bu resme yukarıdaki ayrıntıyı gördükten sonra, çok daha farklı bir gözle (çok daha severek) bakar buldum kendimi.

Kısaca demek istediğim, mekanik reprodüksiyondan hareketle “ulaşılabilirlik”, “çoğaltılabilirlik”, giderek “bilgi ve deneyimin demokratikleşmesi” gibi boyutlar teknolojinin sanat yapısı ile ilişkimizi nasıl dönüştürdüğünü kuşatmak bir yana, aydınlatmak konusunda bile çok yetersiz kalan ölçütler. Benjamin’in ötesine geçmeliyiz.

Fotoğraf ve Resim

2010-05-27T02:24:00.018+03:00

Aşağıdaki iki tartışma öbeği, farkında olmadan da olsa, birbirleriyle de tartışıyor gibi geldi bana... İlişkilendireyim, dedim.

Yunus A. Özdemiş şöyle yazmıştı:

Hocam ben sizin eklediğiniz "fotoğraflara" "aaa" diyorum ama "resimlere" demiyorum. Poussin'ın 1654 Ideal Lands'i bende bir "aaa" uyandırmıyor. Ama yapıldığı dönem eminim ki o herkes için aaa hissi uyandırıyordu. özellikle bu dijital çağ ile birlikte herşeyin sınırının sonuna kadar gidilmiş olması (örneğin bir dinazor bir adamın etlerini parçalayarak, kanlarını oraya buraya saçarak apaçık yiyebiliyor bir filmde) bizde ters bir etki mi yaratıyor acaba? Yani hayatımız bu kadar artifactlarla dolu değilken resim sanatı anlamlıyken artık fotoğraf daha güçlü olmaya başladı. yaşadığımız ortam ne yönde kalabalıksa sanat tersinde bir aaa yaratıyor olabilir mi?

İskender:
Kaç zamandır Yunus Özdemir’in bir süre önce yaptığı foto-resim karşılaştırması (manzara albümünde Turner resim altı) üzerine bir şeyler yazmama imkân verecek bir şey arıyordum; bugünkü deviant’lardan biri hiç değilse bir ilk adım imkânı sağladı. Kısaca şu: Bu karşıtlık, photo-manipulation devrinde artık anlamlı mı?

Aşağıdaki resme ne diyeceğiz? Fotoğraf mı, resim mi?

Sanatçı iki fotoğrafı eklemiş, “geri kalan kısmını ‘paint’ etmiş”… Sürecin ayrıntıları için bkz.

http://forestgirl.deviantart.com/art/The-forest-pond-164092212

Yunus A. Özdemir;
Eskiden insanlar birşeyleri sır olarak tutardı ve çırakları da hayatları boyunca bu sırrı öğrenmeye çalışırdı. Artık biri birşey yaptığında sabredemeyip 'bakın işte şöyle yaptım' diyerek hayatlarımızı mahvediyorlar :) Galiba sanatçıların dilleri çözüldü (gereksiz bir detayı burda söylemek isterim: ben mimarım ve sanatın ne olduğuna pek kafa yormadım) İskender hocamın alanı psikolojidir, yanlış birşey söylemek istemem ama; birşeyin nasıl yapıldığı değil, benim tarafımdan nasıl görüldüğü önemli değil midir?

İkinci tartışma öbeğini Reha Yünlüel başlattı:
Portrelerin, fotoğraf makinesinin icat olmadığı dönemdeki öneminden muhakkak söz edilmiştir. Ben aramaya üşendim, bir tekrar olarak kabul görsün lütfen.

Otoportre ve narsizmi ise narsizm aksı üzerinden parantezliyorum.

İskender, fotoğraf karşısında poz verme davranışının bir teknoloji olarak fotoğrafı öncelediğini iddia ettiği, Ghirlandaio üzerine bir yazısını hatırlattı:

http://defterisk.blogspot.com/2008/03/foto-ghirlandaio.html

Ayşegül Sütçü tartışmaya bir soru ile katıldı:
Otoportre, yaşam ve ölüm... Neler getiriyor aklınıza???

Reha Yünlüel şöyle bir karşılık verdi:

Resim sanatı hepten öyle, haklısın sevgili iskender ama portre fotoğrafçılığı açısından ayrı bir önemi var konunun gibi geliyor bana. Bu belki Ayşegül'ün sorusuna da bir yanıt olabilir. Portre / otoportre vs. ölüm... Geride kendinden bir iz bırakıyorsun;ölüme karşı çıkıyorsun, karşı geliyorsun. Fotoğraf makinesi öldü mertlik bozuldu gibi gözükse de resim sanatı açısından, "portre/otoportre vs. ölüm"ün demokratikleşmesi şeklinde de algılayabiliriz. Mesele artık ya da nihayet halka indirgenebilmiştir (bu açıdan, bugün artık zarlarını atan vidyo değil midir?). Bir yaşından sonra kimilerinin -özellikle sanatçıların- değil resimlerini yaptırmak ya da fotoğraflarını çektirmek, halkın önüne bile çıkmaktan kaçınmaları burada bir alt başlık olarak düşünceye açılabilir.

Gurur ve Gösteriş

2010-05-25T04:49:00.009+03:00

Son günlerin hasadı zengin…. Önce, dünden, bir önceki günden kalan tartışma kolay kolay biteceğe benzemiyor. Yazdıklarım Ayşe Görür’ü ikna etmemiş olmalı. Resmi hatırlatayım.

Ayşe Görür’le resimde figürün duruşunda ifadesini bulan bir gurur olduğunda anlaşmış gibi görünüyoruz. Ben bu gururun ille de kibir diye mi okunması gerektiğini, kibir olmayan bir gururdan söz edilebilip edilemeyeceğini sormuştum.

Ayşe Görür şöyle yazmış:

İnsan kibirlenmeden tabi ki gururlanabilir de eşzamanlı olarak "kestiğimiz her kellede kendimizden bir yanı kestiğimiz" derecesinde bir tevazuyu da bu şekilde sergilemez bence. Yani bu kadar göstere göstere gurur+tevazu olamaz yoksa kibirsiz gurur kesinlikle olur.

Aslında burada, benim sevdiğim bu resmi Ayşe Görür’ün sevmediği söylenerek, “zevkler ve renkler tartışılmaz”a sığınarak söze son verilebilirdi ama bu kolaya kaçmak olur.

Ayşe Görür’ü figürün duruşunun tedirgin ettiği anlaşılıyor: “tevazu bu şekilde sergilenmez”…. Peki, soruyu şöyle yeniden dile getirmeye çalışayım: Peki, nasıl sergilenebilir, gösterilebilir tevazu? Bir gösterişi olmayan bir gurur olur mu? (Burada karşılamaya çalıştığım soru, itiraz zinciri aslında Reha Yünlüel’in “alçakgönüllülüğün kibrin Allah’ı” olabileceği yolundaki uyarısıyla da ilişkili…)

Soruyu böyle sorunca, bildiğim ressamlar arasında belki en az teşhirci olanı, gösterişsizliği neredeyse bir şiar edinmişcesine resim yapanı olan Rembrandt’ın Davud temasını nasıl ele almış, olduğunu merak ettim…

Konu üzerinde çalışıyor olmasam, üzerinde dahi durmayacağım, üzerinde durduğumda da neredeyse “olmamış” deyip geçeceğim bir resim (1627 yılında, Rembrandt 21 yaşındayken yapmış). Evet, burada kibirden, teşhirden iz yok ama figürlerin “kabilenin hayatında” bu kadar erimiş olduğu bir kompozisyon, bize Davud’un öyküsünün ruhsal-manevî içeriği, anlamı hakkında en ufak bir fikir veriyor mu?

Bir de tersten, yani eserde ifade edilenin gurur-kibir olduğuna kuşku duymayacağımız bir örneğe göz atalım. Michelangelo’nun David’ini "okumaya" kalkışmayacağım. Ama belki başka bir eseri zaten konumuzla daha da yakından ilgili: 1532 yılında yaptığı Zafer heykeli…

Tamam bazı durumlarda, gururla kibiri birbirinden ayırt etmek önemli olabilir ama mesela bu heykelin ifade ettiği içeriğe gurur mu, kibir mi diyeceğimiz bana önemli görünmüyor.

(Belki tartışmanın daha sonraki evrelerinde önemli olabilir: Caravaggio’nun geçen notta alıntıladığım Davud resmindeki Callut kellesi çok açık bir otoportre; burada da mağlubun başı, o kadar açıkça değilse de Michelangelo’nun kendi yüzünden izler taşıyor.

Neden bu ek bilgi? Şimdiden uyarmış olayım; bu notun devamında bizim esas resmin “anlamı” hakkında aydınlanmak için Orazio Gentileschi’nin hayat hikâyesine döneceğim; resmin (bizim için) anlamını ille de ressam için taşıdığı anlama indirgemek için değil; ulaşabileceğim herhangi bir kaynağı yoklamaktan kendimi alıkoyamadığım için.

Son not: Aşağıdaki site Davud ve Callut temasının sanat tarihi boyunca izini sürmek isteyenler için bulunmaz bir nimet.

http://www.textweek.com/art/david_and_goliath.htm)

Köln Resim Okulu

2010-05-23T01:59:00.024+03:00

Dilek Zaptçıoğlu'nun katkısı

Köln Geç Orta Zamanlar'da - 1400 ila 16. yy başları arası - Avrupa'nın en önemli ve yüksek nüfuslu kentlerinden...çok sayıda kilise ve manastır barındırdığından "Kutsal Köln" (Das Heilige Köln) olarak nieleniyor...aynı zamanda bir güzel sanatlar merkezi tahin edileceği gibi...bilhassa resim alanında, Altkölner Malerei ya da Eski Köln Resmi diyebileceğimiz bir akım gelişmiş... En önemli ustası Stefan Lochner. Bartolomeus Altarı.

Web'de bulduğum arasında hangisinin Bartholemeus Altarı'ndan gelmiş olabileceğini bulamadım. Yurıdaki "hüküm günü"nün de nereden olduğunu bilmiyorum ama bulduklarım arasında en sevdiğim bu oldu.

Lochner'in hiçbir resimde imzası olmayışı ve arşivlerde izine ancak bir iki yerde rastlanışı, böyle bir ressamın varlığını sanat camiasında tartışmaya açmış Spiegel'in bir haberine göre.... http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13683473.html

Aşağıdaki Lochner'in 1445'de Rathaus (Senato) şapeli için yaptığı triptikon. 1810'da Köln Katedrali'ne konmuş. Albrecht Dürer'in notlarında bu resmin ve Lochner'in adı geçiyor. 1520'de Hollanda'da görüyor bu resmi ve "Maister Steffan von Cöln"ün resmini görebilmek için iki para ödediğini not ediyor Dürer. O Steffan'ın Lochner olduğu tahmin ediliyor.

Oxford Art Online'da sözü edilmese de, Köln Okulu'nun önemli bir diğer ressamı, Barthel Bruyn der Altere (yaşlısı). Web üzerinde en çok gezinen resmi, aşağıdaki "ölü kafası" (memento mori?)

Lochner'in ve Kölnlü ressamların o dönem Flaman realizmini Alman Geç Gotiği'yle bağdaştırdığı söyleniyor.

Gelelim, kendi içindeki ilginçliği bir yana, benim neden şimdi konuyla ilgilendiğime... Bölük pörçük olarak da olsa, konuda biraz tumblr blogumda bahsettim (http://defterisk.tumblr.com/post/623006863/ok-here-we-go-this-is-about-the-site-of-marinni).

Bir süredir Rönesans seminerlerini, hem ifadesini Mecdelli Meryem'de bulan bir dişiliğin ön plana çıkmasının, hem de yazınsal olsun, görsel olsun ideolojide baba-oğul arasındaki ilişkinin giderek sorunlu ve "gerin" bir nitelik kazanamasının, Rönesans'ın ruhsal zemini olduğu iddiası üzerine kuruyorum. Konuyla ilgili olaran resim şu:

Daha doğrusu, resimden çok, resim hakkında sayfada söylenenler ilgimi çekti (http://marinni.livejournal.com/538399.html- resim, bende üzerinde durulmaya, kaydedilmeye değecek bir etki yaratmadı). Site sahibi, Marinni'nın arkadaşlarından biri (antimaja), "baba olarak Tanrı'nın" (Allah Baba'nın) genç bir adam olarak resmedildiği gördüğü ilk örnek olduğunu söylemiş; Marinni de aynı fikirde olmuş.

Bunu bir soru halinde tumblr'a aktardığımda ubu507 bir olasılık olarak burada sözkonusu olanın "Baba" değil, dünyevi kabuğunu ("husk") taşıyan ebedi İsa olabileceğini yazarak yanıtladı. Diğer yandan bunun bir "mourning trinity" kompozisyonundansa, bir "vir dolorum" olabileceği de düşünülebilir (boyutlar - 23.2x15.9sm-) bu olalığı güçlendiriyor.

Resim 1415-30 yılları arasında yapılmış. Benim seminerlerde sürekli örnek olarak kullandığım Robert Campin'in "Yas Tutan Teslis"i ile aşağı yukarı aynı yıllarda (belki biraz daha sonra).

Campin ile Köln Okulu arasında kurulabilecek yegane ilişki Teslis yorumları üzerinden değil... Marinni'nin yalnızca kapaklarını sayfasına aldığı bir "crucifixion altar"ında kullanılan "grisaille" (siyah-beyaz tonlarla heykel yanılsaması yaratma) tekniği de Campin'i çağrıştırıyor:

Tabii buradaki Alman abartısı, süslemeciliği ile karşılaştırıldığında Campin'in yapıtı çok daha sade.Üstelik, buradaki benzerlik gerçek bir üslup yakınlığı olduğu kadar, tekniğin yarattığı bir yanılsama da olabilir.

Narsizm ve Davud'un Düşünceliliği

2010-05-19T12:37:00.010+03:00

Burada Narsistik bir ima sezme aşırı yorum olur mu? (Narsizmi her zaman olumsuz anlamda yorumlamak zorunda değiliz ya-- mağlup Callud'un kesik kellesinde genç Davud'un kendinden de bir şeyler görmesi hem narsistik ama aynı zamanda da narsistik olarak da, bir olgunluk belirtisi olarak okunamaz mı?)

Ayşe Görür'ün Sorusu:

Olgunluktan belirtisinden kastınız?

Resimden resme farklılı gösterebilir ama Callut (Goliath) genellikle yabanîliğin, ehlileşmemiş doğanın, kaba kuvvetin, Tanrı’nın lütfunu benimsememiş, içselleştirmemiş insanlığın, doğallığı kabalıkla, “doğadan ibaret” olmakla özdeşleştiren bir varoluşun temsilcisi gibi görülür.
Keza, Davud da, yine resimden resme farklılık göstermekle birlikte, kaba kuvvete karşı zekânın, genel olarak kabalığa karşı zerafetin (Donatello, Cellini), kararlılığın (Michelangelo), hantallığa karşı çevikliğin (Bernini), her durumda gençliğin bir simgesi gibi görülür.
Orazio Gentileschi’de Davud’la özdeşleştirmeye alışkın olmadığımız bir hal, bir düşüncelilik hâli vurgulanmış sanki. Resmi Narkissos teması doğrultusunda okumakla, Davud’un Callut’un kellesine, sanki kendi suretine bakarmış gibi baktığını söylemiş oluyoruz.
Dolayısıyla bu resimde olgunluk derken kast ettiğim, kestiğimiz her kellede kendimizden bir yanı kestiğimiz, yendiğimiz her düşmanda kısmen kendimize yenilmiş olduğumuz bilincinin özel bir hâli…
Genel olarak narsizmle ilişkilendirildiğinde soru şu oluyor: “Ben her şeyim” diye narsizmin kaba büyüklenmeciliğiyle, yalnızca “her insanda insanlığın bütün halleri bulunur” diyen hümanist bakışla yetinmeyen, her şeyde böceklerde ve meleklerde kendinden bir yan bulan ve benim, evet “olgun” diye nitelemek isteyeceğim daha gizemci bakışı nasıl birbirlerinden ayırt edeceğiz?
Sanırım fark, çok kestirmeden “kibir”le “alçakgönüllülük”, “tevazu” arasındaki farktan ibaret. Tevazu her şeydir.
Şairin dediği gibi:

Humility is endless

Ayşe Görür itiraz etti:
Her ne kadar daha düşünceli bir Davud da olsa ve dediğiniz gibi resim Davud'un Goliath'ın yüzünde kendini görmesi gibi okunabilse de Davud'un bedeni - bütün dili ve bütün açılarıyla- mütevazilikten biraz uzak denebilecek kadar bize dönük değil mi? Yüzünde bir düşüncelilik hali görmekle birlikte yaptığı işten son derece gurur duyan bir Davud bedeni görüyorum ben.

Eyvah eyvah! Erdemler sınıflandırmasının en zor sorularından biri ile karşı karşıya kalıyoruz: Konuyu kendi değer yargılarımıza indirgemeden, yani kendi beğendiğimize "gurur", beğenmediğimize "kibir" demeden, gururla kibiri ayırt etmek olanaklı mı?
İnsan kibirlenmeden de yaptığı işten gurur duyabilir mi? Duyamaz mı?

Bu noktada, belki Reha Yünlüel daha önce yaptığı katkıyı da hesaba katmaya başlamak gerekiyor:

Reha Yünlüel'in katkısı:

Ben şuraya takıldım tüm metnin dışına çıkarak:

Türkçe'de "tevazuun fazlası kibirden gelir" diye bir söz var. bunu evirmem gerekirse: "tevazuun fazlası, kibrin allahı'dır" gibi eviririm. tevazuu ve narsizm"e olası bir açılım... :)

---

Tabloya geri dönersek, "senin yerinde ben olabilirdim" düşünceliliğinden (tersine narsizmden) çok "eden bulur" düşünceliliği var gibi geldi bana.

Üstüne üstlük narsist, kendi aksine aşık olmuşken, kendi aksinden ibret alan bir narsist tablosu çiziyorsun. Bu ne derece isabetli olur düşünmek lazım.?

Ek Not:
Orazio Gentileschi'nin 1612'de yaptığı tahmin edilen resminin hakkı verilecekse, yalnızca baba kız Gentileschi'lerin hayat hikayeleri ile değil, asıl Caravaggio ile hesaplaşmak gerekiyor. Şimdi buna kalkışacak değilim (halim yok); bu notu yalnızca aşağıdaki bağlantıları kaybetmemek için buraya ekliyorum.
Orazio, yukarıdakinden 7 yıl önce, 1605'te de bir Davud resmi yapmış:

Çok önemli değil ama bu resim hakkındaki şu adresteki yazı, bir ilk malzeme olarak işe yarayabilir: http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/great-works/gentileschi-orazio-david-killing-goliath-1605-744407.html

Unutmak, kaybetmek istediğim asıl bağlantı ise Caravaggio'nun çeşitli Davudları'ndan 1609 yılında yapılmış şu versiyonunun bulunduğu sayfanın bağlantısı... http://freechristimages.org/images_1Samuel/DavidWithHeadOfGoliath_Caravaggio.jpg

Site olağanüstü bir "zoom" imkanı sunuyor. Callut'un ama özellikle Davud'un yüz ifadelerine uzun uzun bakmaya değer.

Kuğu gibi Gövdem

2010-05-16T02:48:00.011+03:00

Sanki hepimizin bir de hayalî gövdesi var, bizim yapabildiğimiz bazı şeyleri (her şeyi değil) yapabilen, bize, bizimkine yabancı biçimler alabilen; aynaya baktığımızda gördüğümüz, biyolojinin, tıbbın bize tanıttığı gövde değil. Bir resmi anlar, orada gördüğümüz bir figürden heyecanlanırken, kendi gerçek gövdemizden çok, o gövde ile figür arasında kurduğumuz özdeşimden yararlanıyoruz.

Örneğindaha önce de tumblr’daki bloguma “bütün sanat tarihinde beni bundan daha çok hayran bırakan bir hayvan resmi bilmiyorum” notu ile eklediğim şu resme bakalım (Jan Asselyn Tehdit Altında Kuğu, 1650):

Ben bir kuğu olmadığım gibi, gövdemle bir kuğununki arasında herhangi bir biçimsel ölçüt temelinde bir benzerlik kurulabileceğini sanmıyorum (hehehe). Yine de, bu kuğunun hareketlerini kendi gövdemi tanıma tarzıma benzer bir şekilde, kasların hareketinden falan tanıdığım bir şekilde tanıdığım bir gövdenin hareketleri gibi tanıyor, bakarken hatta onu taklit ediyorum. Yani “hayal etmek”ten kasdım, kendimi bir kuğu gibi gözlerimin önüne getirmek değil (getiremiyorum); belki en iyi “kinetik” kelimesiyle anlatabileceğim bir tanıma tarzı…. Kendimden olanın, kendimden daha çok değer verdiklerimin tehdit edilmelerinin uyandırabileceği korkuyu, omuz ve boyunda biriken bir enerjiden kaynaklanan bir kabarma jesti ile nasıl perdelenebileceğini biliyorum. Yaşadıklarımdan ötürü değil, bu düzeyde bir korku yaşadığımı sanmıyorum— “gerçek” denebilecek hayatta burada dile getirmeye çalıştıklarıma denk düşebilecek belki yegâne şey, gençken dans ederken “keşfettiğim” bir iki “figür”.

Yani bütün bunlar hayalî— düşlerde kendimiz olarak gördüğümüz ama bize hiç benzemeyen biçimlerin hayalî olması kadar hayalî.

(Bu satırları birkaç gün kafamda gezdirip ancak yazmaya başladıktan sonra akıl ettim, bunca yıl sonra dönüp Worringer’in ünlü “Soyutlama ve Empati” kitabını bu kez kendisinden okumaya başlamayı.)

"Bohem"

Bundan 3-4 yıl önce Açık Radyo’nun çıkarmayı tasarladığı bir ansiklopediye “Bohemya” maddesi için malzeme topluyordum. O zaman, “bohem” kelimesinin bugünkü (kabaca “şehir çingenesi”) anlamındaki bulabildiğim en eski referans (galiba yayın tarihi 1830’lardı) Balzac’ın Prince of Bohemia kitabıydı (o zaman İştar bana getirtmişti, şimdi Web’de de bulunabiliyor: http://www.classic-literature.co.uk/french-authors/19th-century/honore-de-balzac/a-prince-of-bohemia/ ).

Ama bu akşam, New York Review of Books’ta 1780’lerde Bastille’de Marquis de Sade’ın yanındaki hücrede Anne Gedeon Lafitte, Marquis de Pelleport’un (herhalde o tarihlerde) Les Bohemiens diye bir roman yayınladığını öğrendim. Romanın modern edisyonunu hazırlayan tarihçi Robert Darnton’a göre, Marquis de Pellepont “was a scoundrel, a reprobate, a rogue, a thoroughly bad hat” imiş. Gerçi, Darnton romanın edebî bir başyapıt olduğunu düşünüyormuş ama NYRB’deki yazıyı yazan Colin Jones kitabı “amorf, sıkıcı” ve anladığım kadarıyla epey pornografik buluyor.

Pindar

Pindaros’un Nemea Kasideleri’nden altıncısının girişi...

Bu şiiri Ahmet Soysal sayesinde tanımıştım; onun çevirisini de bir yerlere not etmiştim ama şimdi bulamıyorum (herhalde benim aşağıda vereceğimden daha iyiymiştir). Salı akşamı başladığımız Sanat Tarihi seminerinden beri aklımdan çıkmıyor.

İki soy

Bir yanda insanların

Bir yanda tanrıların

Aynı anneden emmişler canı

Ama güçleri tamamen farklı

Birinin payı yok

Öbürünün payı, göğün tunçtan barınağı

Ebediyyen kaldığı yerde....

Ayşe Görür'ün Katkısı

Bu yazdığınız aynı zamanda müziğin içimizde hareket etmesi değil mi? Yani bu resimde biz kuğuyu sadece görmüyoruz, duyuyoruz da. (Kuğunun sesini değil, bedeninin kıvrımlarındaki müziği). Bu durumda kuğuyla kendi bedenimiz arasında bir benzeşme değil kurduğumuz, "bizimkine yabancı biçimler alabilen" diye kasttetiğiniz şeye gövdemizi iten sesin, resmin müziğinin görünürlüğü de değil mi? Bunu illa ki dans anlamında demiyorum, müziği tamamen bedenimizde algılamamızı kastediyorum.Yani bizim kendimizin değil adeta müziğin biz de hareket etmesi, bizi kendi mekanı gibi kullanması gibi bir şey...Bu durumda bedenimiz zaten herhangi bir dış formdan da bağımsızlaşmıyor mu?

Üçlemek

2010-05-14T03:31:00.002+03:00

Özcan Türkmen, 12/05/2010

Şiir kitaplarımdan Yanıklar, Ekimozlar, Kesikler’i üç sayısının çekimi ve gizemi üzerine kurmuştum ya İskender Savaşır meseleyi tekrar gündeme getirip “latife”lerin (graces), cadıların, kader tanrıçalarının, “furia”ların, “norn”ların sayısının neden hep üç olduğunu, bir arada duran üç kadın figürünün cazibesinin nereden kaynaklandığını sormasa bu yazıyı kaleme almak ihtiyacını hissetmeyebilirdim. Başlamadan önce, soruları ortaya koyalım o halde : Üçlemelerde bizi kompozisyon açısından ikna eden nedir? Üçleme fikrine insanı ruhen ve aklen yaklaştıran gerekçeler var mıdır? Dahası, neden “üç erkek” değil de “üç kadın”?

Aslında teknik açıklama oldukça yalın : Simetri. Aristo veya Polykleitos onu güzelliğin başlıca kuralı saymadan çok önce, Mısır’da, Babil’de, Sümerlerde tanınıp uygulanmış, neredeyse sanatın tarihi kadar eski bir yasa simetri. Birçok çeşidi olan simetriden öncelikle anladığımız da yansıma simetrisi; yani düz ayna deneyiminde olduğu gibi, objeyle yansısının birbirlerine eşit uzaklıkta olmaları. Bu anlamda simetrinin en yakın ve somut örneği, belki de kaynağı, bedenimiz olsa gerek: Simetrik kollar ve bacaklar, buruna göre simetrik gözler ve kaşlar, başa göre simetrik kulaklar, ağza göre simetrik dudaklar vb. Dolayısıyla insanın insanbiçimci kültüründe simetriyle bu denli sık karşılaşmamız bir anlamda şaşırtıcı değil. Öyle ki estetiğinde simetriye hiç değinmeyen Kant dahi en basit simetrideki en ufak bir bozukluğun, tek gözlü bir hayvan örneğinde olduğu gibi, nahoş sayılayacağını yazmaktan kendini alamamış.

Bedenimizle algıladığımız dünyanın uzaklıkla doğrudan ilişkili olan boyutu, yani mekan, üç boyutludur. Üç boyutluluk derken, bir kübün her köşesinden tam üç çizginin çıkmasından daha fazlasını, mesela bedenimin simetrisini, düzlemde bir alanın en az üç doğruyla, yani bir üçgenle sınırlandırılabiliyor oluşunu ve gök-yer-yeraltı (veya ben, başımın üzeri ve ayağımın altı) bütünlüğünü de kastediyorum. Eksiksiz, simetrik bir bedenin ve tam olarak algılanan mekanın bilgisini taşıdığı için, üç sayısının bize tamlığı ifade ettiği savlanabilir. Üstelik yalnızca bu yüzden de değil. Tanıdığımız varlıklar canlılık bakımından hayvanlar, bitkiler ve cansızlar diye, cinsiyet bakımından da eril, dişil ve nötr (cinsiyetsiz) olarak hep üçe ayrıldığı için bir bütünü üç grupta sınıflandırmak bize yeterlilik duygusu veriyor olabilir. Üç, ikinin içerdiği çatışkıyı da, her an bire dönüşme gerilimini de barındırmaz. Bir üçlemenin herhangi bir noktasını merkez alabilir ve diğer ikisini onun karşısına ayrı ayrı koyabiliriz. Taşınabilir, kayabilir bir merkez ve bu merkez etrafında bir simetri söz konusudur üçte; oysa ikide merkez de simetri de yoktur. Toplumsal boyuta da taşınabilir bu. Ben, sen, o : Diğer kişilere olan nesnel veya duygusal uzaklığımı ancak bu üç sözcüğü birlikte sarf ederek ifade edebilirim. Büyük, küçük, eşit... Geçmiş, şimdi, gelecek... Gösteren, gösterilen, gösterge... İd, ego, süperego... Atletik, astenik, piknik... Anne, baba, çocuk... Tez, antitez, sentez... Bu örneklerde üçlemeler, tıpkı bedenimiz gibi, referans alınan bir merkezle o merkezin her iki yanındaki birer unsurdan oluşuyorlar.

Üçün bize tamlığı ve eksiksiz bir bütünlüğü ifade ettiğine dair birçok örnek, dilden de verilebilir. Bir,iki,üç diye sayar ve zorlu bir işe öyle başlarız. (Bir elimizin beş parmağı vardır ve bunlardan en uzunu orta parmak, yani sağdan veya soldan saymaya başladığımızda üçüncü sırada gelen parmaktır. Saymanın ve sayma sistemlerinin on parmağımızla olan bağlantısı bilindiğinden, bu üçe kadar sayma mantığının ardında en uzun parmağa kadar saymanın yeterli görülmesi yatıyor olabilir). “Lafı ikiletme” deriz; ikiletmek kötüdür, ya üçletilirse? O zaman, tıpkı “üç kere boş ol deyip boşamak” veya “ey ruh, geldinse masaya üç kere vur” örneklerinde olduğu gibi, bir şey tamamına ermiş, deyim yerindeyse “ilan edilmiş” olur. Nitekim İsa, Petrus’a “horoz ötmeden önce sen beni üç kez inkar edeceksin” der. Bir söz, üçlenince kesinleşmekte ve tüm vicdani sorumluluğuyla birlikte sahibine ancak o zaman ait olmaktadır.

Dilden devam edelim: Şişeden saldığımız cinin karşısında üç dilek hakkımız vardır. İstediklerimiz üç vakte kadar olacaktır. Allah’ın hakkı üçtür vb. Üçle bağlantılı eksiksizlik, bir tripod veya troykada olduğu gibi, sağlamlık ve güç fikrini de çağrıştırıyor elbette. Sınırsız gücü olan yaratıcının başlıca üç vasfı vardır: Omniscient (her şeyi bilen) , omnipresent (her yerde hazır ve nazır olan) ve omnipotent (her şeye kadir olan). Bir yapıt bir üçleme biçiminde ortaya konursa onu daha “sağlam”, konusunu daha etraflıca kuşatmış sayarız. Bu durumda yapıt, adeta, bir nesne, bir özne, bir de yüklemle kurulan tam bir cümleyi dile getirmiş olur.

Mesele “üç kadın”a gelince, sezgilerim bana cevabın “göklerde” olduğunu söylüyor. Her şeyden önce, etkileştiğimiz üç büyük gökcismi söz konusu: Dünya, Güneş ve Ay. Eski Mısır – Antik Yunan kültüründe Güneş eril, Ay ise dişildir. İlginç ki Azteklerde, Japonlarda ve Germen kabilelerinde bunun tersi kabul edilmiş. Ay Tanrısı olarak civarımızda bir Sin’i sayabiliyoruz. Sin’in kızları olarak kabul edilen Lat, Menat ve Uzza’yı İslamiyet öncesi Kabe’deki üç büyük putun adı diye hatırlayacaksınız. Bu üç kız imgesinin Ay’ın üç haline (hilal, dördün, tam ay) denk düştüğü savlanabilir. Çünkü Ay’la kadınlık hali arasında, Ay’ın Dünya çevresinde dönme periyodunun kadınların menstrüasyon periyodu ile örtüşmesi bakımından bir bağlantı vardır. Bunun yanı sıra, pagan kültürlerde Ay’ın Güneş’e kıyasla çok daha etkili ve önemli olduğu bilinen bir gerçek. Çoktanrıcılığın yüzünü Ay’la birlikte birçok başka gökcisminin birlikte göründüğü geceye, tektanrıcılığın ise Güneş’ten başka bir gökcisminin seçilemediği gündüze dönmesi bir yerde mantıklı geliyor. Ay, aynı zamanda cadılıkla ve türlü çıldırma halleriyle de (aysarlar –lunatikler-, kurtadamlar vb.) ilintili. Bu verileri yan yana getirdiğimizde, Avrupa ve Ortadoğu coğrafyasında karşılaştığımız “üç kadın” motifinin arka planı az çok ortaya çıkıyor. Ben bu tabloya “yaz üçgeni”ni de eklemek isterim. Kuzeyyarımkürede geceleri başınızı kaldırıp gökyüzüne baktığınızda, tam başınızın üstünde, en parlak üç yıldızın oluşturduğu üçgeni yaz boyu kolayca farkedebilirsiniz. “Üç kadın” Vega, Altair ve Deneb olabilir mi acaba?

Gökyüzünden tekrar yeryüzüne inelim. Erkekler orada egemenliklerini kurup dört bir yanda “Mahşerin dört atlısı” olmuşlar çoktan. Kadınları da “Çamlıca’nın üç gülü, aşk bahçesinin bülbülü” olarak görmek istemişler muhtemelen. Doğurma yetisi olmadığı için kıskançlıktan çatır çatır çatlayan erkek, kadına baktığı zaman onda bir yerine üç varlık mı görmüştür yoksa? Kadın, kendisi, bir de kadının doğurduğu/doğuracağı çocuk? Bilmiyorum; bildiğim bir şey varsa o da şu: İsa çarmıha gerildiğinde sağında ve solunda yine çarmıha gerili birer haydut olmasa üçleme tamamlanmayacak, haç biçimindeki kompozisyon eksik kalacaktı.

(Resim : Rafaello, Üç Latifeler, 1501-1505)

Üç Latife

2010-05-11T02:59:00.014+03:00

Çeviriyle ilgili komik bir gözlem; yıllar yılı “grace” kelimesini “zerafet”ten hareketle kelimelerle karşılamaya çalıştık. Ancak İbni Arabî okumaları sırasında, Zeynep Sayın sağ olsun, bunun aslında “l-t-f” (“latif, lütuf vs”) kökünden kelimelerle karşılanması gerektiğini idrak edebildik.

Buna göre, Protestan teolojinin temel öğretisi, ruhun kurtuluşunun ancak Tanrı’nın “grace”i sayesinde mümkün olduğu tezi de daha bir anlaşılırlık kazanıyor— Tanrı’nın lütfu, zerafeti değil.

Tabii, bu “grace” türevi kelimeleri çevirirken hiçbir zaman “zerafet” başvurmayacağımız anlamına gelmiyor. Örneğin sağdaki resmin başlığını (strength and grace http://bellabrooke.deviantart.com/art/Strength-and-Grace-124357683) "güç ve zerafet"ten başka bir şekilde karşılamak bana mümkün görünmüyor.

Katoliklerin dediği gibi hayır işlemenin ruhun kurtuluşuna (cennete gitmemize) yardımcı olacağını söylemek, Tanrı’nın özgür lütfuna ortak koştuğu, dolayısıyla kısıtlamış olduğu içindir ki, günahtır.

Ama bunları söylemek, terminolojik karışıklığı tamamen çözmüş olmuyor. “Grace” Latince “gratias”tan geliyor ve Yunanca “karitas”ı karşılamak için kullanılıyor. Ama diğer yandan Yunanca “karitas”ın da Batı dillerine, İngilizce’de teolojik bağlamda “good works”le karşılanan “charity”yi, yani “hayır işleme”yi vermek üzere geçtiğini de biliyoruz. Yani, hiç değilse 16. yüzyıldan başlayarak teolojinin bir karşıtlık ilişkisi içine soktuğu “charity” ile “grace”in, etimolojik düzeyde, anlamdaş değilse de akraba olduklarını görüyoruz.

Görsel kompozisyona gelince: “Üç latife”nin görsel mekâna yerleştirilme tarzı şaşırtıcı bir süreklilik, istikrar gösteriyor. Aşağıdakilerden birincisinin tarihlenmesi tuhaf; bulduğum kaynakta – 323 ya da – 146 deniyor (http://www.citizenarcane.com/index.php/archives/2005/04/19/three-graces/).Miladın ilk yüzyılında Popmpei’de de, figürlerin çizim tarzı değişse de, duruşları ve birbirlerine göre yerleştirilişleri değişmiyor.

O kadar ki, nerdeyse 1500 yıl sonra Rafaello, bu kompozisyonu aynen koruyor (kendisinin klasik örneklerden hangilerini gördüğünü bilmiyorum).

Bundan sonraki gelenekte klasik örnekler kadar Rafaello’nun etkisi de belirleyici oluyor. Ressamlar göz okşayıcı üç kadın gövdesinin tekrarlanmasının yeterli cazibe kaynağı olacağını düşünmüş olmalılar; benim için olmuyorlar.

Artık herhalde anlaşılmıştır, bu resimleri ve bunların temsil ettiği “tip”i, “kategori”yi, “typus”u —artık ne diyeceksek— sevmediğim, hem de hiç sevmediğim... Rafaello’nun resmini sevmeme yol açan “klişeleşme” eğilimi, tekrarlanmaya, çoğaltılmaya yatkınlık bence burada özellikle belirgin. Aynı klişeleşme eğilimi, "latife"lerden ikisini yandan göstererek resme daha bir dinamizm kazandırmaya çalışan Rubens örneğini bile "zayıflatıyor"(ama belki yine de bu resim üzerinde daha uzun uzadıya ayrıca durmak gerekiyor).

Üç figür, mesela aşağıdaki biri geleneksel bir güncel (“deviant”) örnekte olduğu gibi asgarî de olsa bir hikâye örgüsü ile birbirleriyle ilintilendirilmediğinde bütün kompozisyon akademik bir egzersize dönüşmüş oluyor.

Hans Baldung Grien, Kadının Üç Yaşı (1509-10)

Fire I by ~Mariusart
http://mariusart.deviantart.com/art/Fire-I-32866389

Özcan Türkmen (ve hatta bu resimleri yapan ressamların kendileri de) bence yanılıyorlar: “Teknik boyut aşikar : Bir "merkez" etrafında ve "bakışım" ilkesi uyarınca düzenlenmiş espasta, yatay veya düşey, ister istemez iki alan daha oluşacaktır "merkez" dışında.” Üç figürün varlığı ve tekrarlanmaları bence bir merkezin “ittihaz edilmesine” ve bu mekânın üç anlamlı alana, bölgeye ayrıştırılmasına yetmiyor; figürler cepheden ve sırttan kadar farklılaşmış duruşlarına karşın, mekânın biteviyeliğini herhangi bir şekilde anlamlandırmış olmuyorlar.

Tabii, daha modern örneklerde biteviye mekânın bu anlamsızlığının, kasvetinin kendisi resmin “konusu” haline dönüşebilir.

Bu resmi yapan sanatçı hakkında, maalesef, altta zar zor seçilen "M. Hooks" imzası dışında hiçbir şey bilmiyorum; tumblr'dan buldum.

Ama bu arada, Özcan’ın üçlemeler meselesi hakkında yazmaya devam ettiğini öğrendim; en iyisi daha fazla ukalalık etmeden burada durup onu bekleyeyim.

Audiovisual Günlük

2010-05-04T06:18:00.006+03:00

Başka bir şey yapamayacak kadar yorgun olduğum akşamlar için (sayıları giderek artıyor mu, ne?) bir yazı tarzı… Tek tek resimler hakkında, kafamda uçuşan düşünceleri, çağrışımları, birkaç cümleyle, cümle parçacığıyla olsun not etmek…

Şu ikililik, üçlülük meselesi…İki figür söz konusu olduğunda, birinin hep ötekinin bir uzantısı (sureti, inkârı, ideali) gibi yorumlamak eğiliminde oluşumuz (Özcan Türkmen “döngüselliklerin ikiliği” diyor, belki tersinden de söylemek gerekir “ikililiğin döngüselliği”)… Benim için bunun ‘locus classicus’u, Castagno’nun Aziz Julian portresi… (Tuna Erdem’in fetişizm konferansında daha genel bir konuşma yapmaya karar vermeden önce, bu resim üzerine bir şeyler söylemeye çalışmayı düşünüyordum—fetiş-ideal ilişkisini araştırmak için…)

Bunu bu akşam düşünmemin nedenlerinden biri, deviantArt’ta bulduğum, sırf bu konuyla ilişkisinden ötürü saklamaya karar verdiğim şu resim…

Tabii, burada bu izlenimi asıl pekiştiren, figürlerden birinin heykel gibi, renklerinden arındırılarak resmedilmesi. Ama nden çizgiselliğin ideale, rengin duyusallığa işaret ettiğini hiçbir zaman tam olarak kavrayamadım (doğada çizgi yok, renk var; çizgi “duyularla verilmiyor, algısal bir soyutlama gerektiriyor). Ama tarihsel olarak, hiç değilse Rönesans’taki Floransa-Venedik karşıtlığından beri böyle bir kurgu var.

Böyle akşamlara uygun olan müziklerin de bir kendine özgülüğü var. Bir aralar, bu akşamlara “giden” müzik daha çok caz standartları idi; dün geceden beri pre-klasik denebilecek müzisyenleri, Mannheim okulluları, Beethoven’ın çağdaşı (ve rakibi, arkadaşı?) Hoffmeister’i dinliyorum.

Mannheim’den Carl Stammitz’ın (1745-1801) hayatının son 10 yılında parasızlıktan simya ile de ilgilendiğini bilmiyordum, Stefan Zweig’ın Casanova biyografisinde 18. yüzyıl hakkında yazdıklarıyla ne kadar tutarlı; bir ara ders notu olarak da kullandığım o pasajı bir ara yeniden bulursam notların burasına eklerim. Op. 19 No 3 Me bemol majör klarnetli kentet, birinci bölüm.

Klarnetçi Lajos Rozman, 1994’te Ferencz Liszt Müzik Akademisi’nden mezun olmuş, 2007’de Liszt ödülü almış; başka kaydını bulamadım. Albüm için kendi kaleme aldığı notlarda, yorumunda önemli olanın, yaylılar eski dönem çalgıları çalarken, kendisinin modern bir klarnet çalması ve bunun yarattığı kontrast olduğunu söylüyor; oysaq beni etkileyen klarneti “etnik” tınısını, kavalla akrabalığını koruyarak, vurgulayarak çalması oldu.

http://rapidshare.com/files/383271953/_12___Rozman_Authentic_Q__Clarinet_Quartet_in_E_flat_major_op19_No3-I._Allegro.wav

İki ve Üç ve...

2010-05-01T06:02:00.019+03:00

The_Three_Brides_by_visioluxus

Tartışma benim yukarıdaki resimden hareketle, neden “latifeler”in (graces), cadıların, kader tanrıçalarının, “furia”ların, “norn”ların hep üç olduğunu, bir arada duran üç kadın figürünün cazibesinin nereden kaynaklandığını sormamla başladı.

Osman Börütecene bunun ayın halleriyle ilişkili olabileceğini, kadınlık durumunun ayın hallerinden hareketle algılanıyor olabileceğini söyledi.

Galiba aynı fikirde değilim Osman’la; üçlemelerin cazibesini bir yanıyla daha “teknik”, ama bir yanıyla da en derininden ontolojik olduğunu düşünüyorum. Aynılık, tekrar ve fark meselesiyle… Bir figür, kendisi kalarak, aynı, kendisiyle özdeş kalarak kaç tekrara tahammül edebilir? Ya da tersinden de sorulabilir: Bir figürün tekrarını özdeşlikten kurtarmak için onu ne kadar farklılaştırmak gerekir.

__the_redhead___by_sjm1010

Tabii, bu açıklama tekrarlananın neden kadın figürü olduğu sorusunu cevaplamıyor; benim önerim neredeyse “kaba feminist” denecek türden bir açıklama olacaktır. Erkek figürünü bireyselliğinden (tekilliğinden) arındırmak daha güç, kadın figürünü ise kendi kendisiyle (kavramıyla) özdeş kalmaya mahkûm etmek ise daha kolaydır.

Bu arada, sanatçnın kendi resimaltından öğrendiğimize göre, yukarıdaki resim aynı modelin üç ayrı pozunun birleştirilmesiyle yapılmış.

Neden figürün ille de üç kere tekrarlanması da iki ya da dört ya da başka bir sayı değil, diye sorulabilir.

İki ile başlayalım. Hiç değilse benim için, iki figürle karşılaştığımda, onların birbirlerinin ayna imgesi olacakları (birbirlerini aynaladıkları), ikiz oldukları beklentisi, neredeyse algı düzeneğime içkinmiş gibi görünüyor. Örneğin, bu konu için WGA’da arama yaparken karşıma çıkan ve daha önce görmemiş olduğum Jan de Bray’ın 1660 tarihli resmi (Sanatçının anababasının resmi), görür görmez, bende “Freud’un ‘kombine anababa figürü’ ile anlatmaya çalıştığı deneyim böyle bir şey olsa gerek” çağrışımını uyandırdı: Bir çocuk tarafından çift başlı bir figür, tek bir şahsiyet olarak algılanan varlık.

Freud, tabii öncelikle cinsel birleşme halindeki anabababı kast ediyordu; ama Alice Miller’ın yazdıkları anababanın erotik olarak bütünleşebileceği gibi, otoriterlik kipinde de ?ürpertici, hatta sakıncalı bir şekilde? içiçe geçebileceklerini, kaynaşabileceklerini düşündürüyor.

Tabii, yalnız benim algılama mekanizmam değil, ikiliği bir tamamlanma ilişkisi olarak algılayan; sanatçılar bir tamamlanma, bütünlenme, insanlık durumuna içkin olan kısmîliği aşma biçimi olarak aşkı ifade etmek ikiliği binyıllardır kullanageliyorlar. Şimdi tarihsel örneklerin peşine düşmek yerine, deviantArt’tan bulduğum örneklerle yetineceğim.

Bu tamamlanma, bir benzerlik, “aynalama” üzerinden kurulabilir.

PH_13032010_2598_by_DuncanL

Take_a_Spin_by_Jocked

Ya da tamamlayıcılık üzerinden… Figürlerden her biri, diğerinden kendi içinde bastırdığı, dışarıda bıraktığı unsurları toparlayan bir figür olarak diğerini görür—edebiyatta benim en sevdiğim örneğini Herman Hesse’nin Narziss ve Goldmund’da verdiği strateji…

black_and_white_by_logosles

Ya Kaim Muhammed

2010-04-24T05:30:00.007+03:00

by ~voyo09

http://voyo09.deviantart.com/art/Ya-kaim-Muhammad-160893875

Resmi Facebook'a ilk aşağıdaki notla yüklemiştim:

Dünden beri aklımdan çıkmayan, üzerine mutlaka konuşulmasının gerektiğini düşündüğüm ama kendim ne söylemek istediğimi kestiremediğim bir resim... Kabaca belki şöyle bir şey: gerçekten "islami" gibi görünen bir duyarlığın içinden ama diğer yandan "deviant" bir üslupla yapılmış, şimdiye kadar gördüğüm belki de ilk resim. (Tabii burada kullandığım kilit kavramların hepsinin, "gerçekten islami gibi görünen bir duyarlık", "deviant bir üslup" vs son derece sorunlu ve tanımlanmaya, açımlanmaya muhtaç olduğunun farkındayım.)

Zaph Arz
Kafka’nın “Kızılderili Olma İsteği" adlı bir paragraflık bir öyküsü vardır ki orada atın başı, yelesi, kuyruğu ve nalları sırasıyla kaybolur. Buradaysa kaybolan peygamberin başı olmuş. E çok da iyi olmuş.

Mustafa Emin Palaz
Birçok muğlaklık barındıran İslamiyet’e hoş bir gönderme olmuş, her ne kadar çalışmayı yapanın bu muğlaklıkları dert etmediğini düşünsem de böyle inanmaya devam edeceğim bu resim için.

Ayrıca bir peygamber silüeti mi bir türkmen askerinden alıntı mı? Bunu bile muğlak bıraktırmış, tıpkı son 1000 yıllık kültürümüzün türklük mü İslamiyet mi olması muğlaklığı gibi... Ya da "ilahi" dinlerde bahsi geçen şeytanilik ve lucifer varlığının manüplatif yaklaşımlardan ötürü muğlak kalışımız gibi...

Belki de sarhoşken din konuşan bir klasik anadolu gencidir kendileri:) Latife bir yana, ben çok beğendim bu görseli, teşekkürler İskender Bey paylaşım için…

Resmin DeviantArt kaynaklı olduğu aşikar, sanırım. Yapan hakkında, bütün bildiğim, kendisinin voyo09 "nick"ini kullandığı, siteye 8 ay önce üye olduğu ve Bahreyn'de yaşadığı...

Sibel Eraslan
“Deviant”ın sapkın gibi bir anlamı var sanırım, şeytani gibi birşey veya… “Deviant”üslup nedir bilmiyorum. Fakat afiş olduğunu düşündüğüm bu resim, daha çok Şia etkisi uyandırdı bende. At, mızrak ve yüzü ışıkla peçelenmiş figür Kerbela imajı doğuruyor bende ilk bakışta. Resmi büyütmediğim için yazıyı okumadım. İslamî duyarlılık şeklinde sizde uyanan etkinin yazıyla alakası var mı bilmiyorum. Yazı arap harfleriyle olmasaydı, yüzüklerin efendisinden bir afiş de olabilirdi mesela:)) Leguuin'in süvarileri ve ejderhalar... Bana da bunlar yaklaşıyor hemen resme baktıkça...

Işıkla örtük olması beni daha çok ilgilendirdi yüz adına. Bu peçelemeyi kutsallık atfı olarak okumak mümkün. Demek ki süvari kutsal birisi, at ve mızrak olduğuna göre büyük ihtimalle Hz. Ali veya Hz. Hüseyn olabilir. Zira efendimiz at üzerinde ve mızrakla çizilmez genelde... O hareketin içinde değil genelde ayakta melekle konuşurken veya oturduğunda önünde kitap açık veya insanları dinlerken çizilir. Aslında çizilmez de.

"Gerçekten islami gibi görünen duyarlılık" vurgunuz üzerinden devam edebilirim. Bu vurguya yönlendiren şeyler neler sizi? Bulutsu arka plan, uçuşan yeleler mi, alttaki yazıyı bırakalım, o yazı olmasa bizi "gerçekten islami duyarılık" ilgisine yönlendiren şey nedir? İkinci sorum deviant hakkında. deviant üslup ne demek:)) Öğrenmenin yaşı yoktur kutlu sözüne sığınarak...

selam ile.

"DeviantArt” (kısaca dA) çok önemsediğim, üzerine çok düşündüğüm ama hakkında Wikipedia’da yazılanlar dışında bir şey bulamadığım bir site… Buna göre 10 yıl önce kurulmuş olan sitenin, bugün ulaştığı kullanım miktarının yılda 45 milyon “hit” civarında dolaştığı söyleniyor.

Anlaşılan bir çok arkadaşta “deviant” terim, (ve/veya resim) şeytanî çağrışımlar uyandırmış, bende uyandırmıyor. Web taramalarından anlayabildiğim kadarıyla, ağırlıklı olarak cinsel çağrışımlar içeren, anlam alanı kısmen “pervert” ile örtüşen, ancak duygusal yükü, hakaretamiz tonu o kadar ağır olmayan bir kelime; ikisi arasındaki ilişki belki Türkçe’deki “sapkın”-“sapık” çifti ile karşılanabilir.

Cinsel kullanımlarının yanı sıra, “deviant business practices” gibi kullanımları da var, tam anlamıya yasa-dışı olmadan, biraz şaibeli ya da yalnızca “non-conformist” olan iş görme biçimlerini tarif etmek için. (Örneğin, sırf Amazon'daki tanıtımından ötürü ilgimi çeken, ilk fırsatta edinmeyi umduğum yandaki kitapta olduğu gibi. İlginizi çektiyse bağlantıyı tıklayın; sayfa kitabın içindekilere göz atmanıza olanak veriyor. http://www.amazon.com/Deviants-Advantage-Fringe-Create-Markets/dp/1400050006/ref=sr_1_13?ie=UTF8&s=books&qid=1272072120&sr=1-13)

Benim siteyi önemseme gerekçelerime gelince… Kısmen cehaletle ilgili; “dijital” denen sanat dünyasına benim açılan yegâne pencerem; diğer siteleri (sayfaları, kanalları, müzeleri vs) o kadar tanımıyorum; birkaç tanesine bir iki göz atmışlığım var, o kadar.

Ama daha pozitif olarak, dA, sanat ve sanatçı kibrinden uzak durduğu, kendisini sanatla tasarımın kesiştiği tanımlanması zor o geniş alanda konumlandırdığı için ilgimi çekiyor–site, kendisinin “sanat ve uygulamanın buluştuğu yer” diye niteliyor. Ama belki de en önemlisi, sitenin gençler, öğrenciler tarafından yoğun olarak kullanılıyor olması. Taslaklarla, ders ödevleri, dönem projeleriyle, sipariş alan sanatçıların bitmiş yapıtları yan yana sergileniyorlar. Bende biraz popüler beğeniyi oluşum halindeyken izliyormuşum duygusunu uyandırıyor.

Resme ve ressamına gelecek olursak… Sanırım, beni resimde hem sevdiğim, hem de İslamî duyarlığın göstergesi olarak yorumladığım (Arapça yazılardan önce), yüzü resmederken sanatçının suret yasağına uyma, bu yasağı uygulama tarzı… Ressam, Sibel Eraslan’ın dediği gibi yüzü peçelemekle yetinseydi, ben de bunu kutsallık “kodu”, kodlanmış bir atıf, bir yasağa uyma biçimi olarak okur, açıkçası biraz da küçümserdim. Oysa burada resmedilemezliği, suretin kendi içkin bir özelliğinden, ışımasından (İngilizce yazıyor olsaydım, “radiation” kelimesini kullanmaktan çekinmezdim) hareketle gerekçelendirmiş.

İzi sürülecek başka temalar da var tabii; yine Sibel Eraslan’ın özellikle üzerinde durduğu at imgesi, hem onun, hem Mustafa Emin Palaz’ın üzerinde durdukları “cengâverlik” çağrışımları… Onlarda, başka görüşlerin de katkılarıyla, “inşallah”, daha ileriki notlarda...

Pygmalion ve Kadın Narsizmi

2010-04-21T05:48:00.017+03:00

Bu resmi önce, Pygmalion temasıyla ilgili olarak aldığımız resimle aşikâr bir şekilde aynı diziye dahil olduğu için Narsizm albümüne almıştım.
Oradaki tartışmayı hatırlayalım: Ben “Bu resmi Pygmalion efsanesi doğrultusunda okumak resme ne katıyor? Efsaneye ne katıyor?” sorusuyla albüme yüklemiştim. Tartışma Burcu Altay’ın yorumuyla başlamıştı:

Valla kolsuz kadının bakışları ve çük gibi yükselmiş yarım kolon yerdeki kıza bir masumiyet katıyor ve, pymalion'a zıçiim, kimse kimseye özenmesin, herkes olduğu yerde kalsın dedirtiyor.
Bu da bana şunları dedirtmiş:

İlginç.... Bu yorumdan hareket edecek olursak, bu imgeyi "özenmeye, imrenmeye" karşı bir "belge" olarak değerlendirmemiz gerekiyor. "Kadın narsizmi" diyebileceğimiz şey kendi suretinde de olsa, yarattığı üründense, olduğu şeyle barışmayı, değer kazanmayı hedefliyor.

Bu, "imrenme-özenme-gıpta" konuları önemli-- Türkçe bu konuda bize önemli olanaklar sağlıyor; psikanalitik literatür bize yalnızca "envy"yi, "haset" diye karşılayıp, her türlü kötülüğün kaynağı olarak ürktüğümüz şeyi tanıtıyor; pozitif bir değer olarak imrenmeyi, özenmeyi nasıl düşünebileceğimiz hakkında epey suskun.

Bu noktada tartışmaya Koral Özgül katılıyor:

Kıskançlık, haset, gıpta, imrenme, öykünme, özenme (bu sonuncusu hem de ne güzel çift anlamlı; itina etmek)... Bir de nazar ((kem?) göz/bakış) var ki... o, başlıbaşına bir alem. Kırık(kırılmış; öznesi vardır zaar) kollar ve penis bir yana, canlı nü figürü dışındaki her yere (imge/heykel kadına da) sirayet etmiş çatlakları görmüşken ekleyeyim... "bizim" kültürde kıskançlık, çatlatır!

O zaman söylemek aklıma gelmemiş ama şimdi ekleyeyim: Diller-arası düşünmenin erdemleri… F. Scott Fitzgerald’ın veriminde zenginlere duyulan imrenmenin (hasedin, kıskançlığın) daha en başından beri çok önemli bir rol oynadığı bilinir. Ancak hayatının sonunda yazdığı Crack-up’ın da kıskançlıktan hareketle okunabileceği, Koral Özgül’ün yazdıklarını okuyana kadar aklıma gelmemişti.

Tartışmada o zamana kadar ki son sözü yine Burcu Altay söylemişti:
Daha dikkatli bakınca kolsuz kadın şimdi daha masum geliyor. Z avallıcık başına neler gelmiş ama o dik durmayı başarmış. Yerdeki kadının masumiyeti ise deneyimsizliğinden başka bir şey değil, sanki bir ders çıkarmayı da hani başardı başarıcak. Kıskandığı özendiği şey belki de bu deneyim ve dik duruştur, yaşamışlıktır. Kendisi böyle dik durabilecek mi acaba?
Burcu Altay'ın söyledikleri "dik durmak"la, "masumiyet"le ilgili yeni sorular getiriyor akla, yeni ufuklar açıyor ama ben şimdilik başta söylediğime geri döneyim. Çünkü, bu son resim de kadınların kendi ideallerini kendi benliklerinden hareketle kurma, kendi heykellerini kendi bedenlerinden hareketle yontma eğilimini daha da bir vurguluyor sanki.
Ama bizim bu tartışmalarımız, sanatçının resmi yaparkenki çağrışımlarına teğet geçiyor sanki. Sanatçı, Jairo Valverde, Vigo’da yaşayan, 22 yaşında bir İspanyon. Kendi resim altı şöyle:

HEMERA: In Greek mythology Hemera was the personification of day and one of the Protogenoi or primordial deities. She is the goddess of the daytime and, according to Hesiod (Theogony, 115), the daughter of Erebos and Nyx (the goddess of night). Hemera is remarked upon in Cicero's De Natura Deorum (3.17), where it is logically determined that Dies (Hemera) must be a god, if Uranus is a god. The poet Bacchylides states that Nyx and Khronos are the parents, but Hyginus in his preface to the Fabulae mentions Khaos as the mother/ father and Nyx as her sister.
She was the female counterpart of her brother and consort, Aether (Light), but neither of them figured actively in myth or cult. Hyginus lists their children as Ouranos, Gaia, and Thalassa (the primordial sea goddess). While Hesiod only list Thalassa as their child.
Hemera left Tartarus just as Nyx entered it; when Hemera returned, Nyx left:
“Nyx and Hemera draw near and greet one another as they pass the great threshold of bronze: and while the one is about to go down into the house, the other comes out at the door.” (Theogony 744) *Name*: Hemera (the Latinised spelling) or Hymera (Gr. ?????Template:Check-source, Ionian ?????) mean day. The Latin name for this goddess is Dies. The correct Greek spelling would be HêmerêTemplate:Check-source
*Attributes*: I didn't find any image of the Goddess so I represent her with a torch and with it she gave Light to the Earth (Gaia or Gea). Torch is an attribute for Demether, but it isn't ussual. NYX: In Greek mythology, Nyx (???, Nox in Roman translation) was the primordial goddess of the night. A shadowy figure, Night stood at or near the beginning of creation, and was the mother of personified gods such as Sleep and Death.*Attributes: A big mantle. With it she cover all the sky bringing the darkness to Gea.

COMMENTS: Hemera is the daytime, and Nyx the night (I represent them with the attributes i wrotte up), so i wanted to draw their figures completly differents: Hemera has a body with curves more prominents; Nyx has a strong and athletic body; they have different hairstyles; the first one is brunette and the other is blonde. Nyx is taller than Hemera. Hemera has a more sensual pose...
I also wanted to show the more distinguised ages of the greek history.
From left to right: 1.- the light: Classical Greece. The best age of history when the great Partenon for Athenea were built.
2.- The Darkness: Greece was destroyed by foreign tribes,as the Roman, who steals their culture. 3.- The Aurora. A light on the distance. This little light is our intention to recuperate the Ancient Greek Culture since the Italian Renaissance until today. The Encouraging resurrection.

Hemera, benim Eos (ya da Heos) adı altında tanıdığım tanrıçaymış. Daha geçenlerde arkaik Yunan sanatında melek figürü örneği olarak onun bir betimine yer vermiştim:
Bu da, Wkipedia'dan bulabildiğim ikinci bir resim; Eos oğlu Memnon'un cesedini Troya'da savaş alanından kaldırıyor:
Herhalde bu konuya tekrar dönmemiz gerekecek.

Gerome üzerine Ek:
Jairo Valverde’nin yukarıdaki resimlerinde beni heyecanlandıran şeylerden biri, daha önceden heykeltıraş Pygmalion’un kompozisyondaki konumuna denk düşen figürün bir kadın tarafından canlandırıldığı (ya da en azından öyle düşünülebilecek) bir örneğe daha önceden rastlamamış olmamdı.

Oysa tam da, bugün tumblr’da günlük olağan gezintimi yaparken, Jean-Leon Gerome’un “Resim heyekele can üflüyor” başlıklı aşağıdaki resmine rastladım.

Bu resim ikonografik olarak Pygmalion’la ilişkilendirilebileceği gibi, tabii, “ressam ve modeli” teması ile de ilişkilendirilebilir. Ama Gerome’un Pygmalion temasıyla da yakından ilgilendiğini, üzerine iki farklı resim yaptığını biliyoruz (resmin heykele can üflemesini de –en az- iki kere resmetmiş).

Ölüp Dirilen Tanrı

2010-04-17T06:01:00.003+03:00

Bu kısa not, (doğu) Akdeniz çevresinden kaynaklanarak dünyaya yayılmış dinî duyarlık kalıpları üzerine yazmayı umduğum üç nottan ilki….

Melekler üzerine, kurban üzerine konuşmaya başlamak için dinler hakkında ne düşündüğümüz konusunda anlaşabilmek, hiç değilse iletişimi kolaylaştıracak iyi kötü bir çerçeveye sahip olmak yararlı olabilir. Bunun için, son derece şematik olduğunu baştan kabullenerek, benim seminerlerde sık sık başvurduğum bir çerçeveyi burada özetleyeme çalışacağım.

Baştan sınırlandırayım? bu çerçeve, dünya üzerindeki bütün dinsel görünüşleri değil, yalnızca bizim buralarda, Doğu Akdeniz’de doğmuş, daha da önemlisi sistematize edilmiş dini tezahürleri anlamaya yardımcı olacak, şematik bir taksonomi olmanın ötesinde bir iddia taşımıyor.

Temelde bütün bu dinsel tezahürlerin, üç büyük kategoriden biri içinde değerlendirilebileceğini iddia edeceğim: tevhidî (dilerseniz, radikal monoteist de diyebilirsiniz), düalist (en sık “maniheist” adıyla anılır) ve teslisçi (“trinitarian”).

“Teslis” adlandırması, tabii, Hıristiyanlık’tan geliyor ama aslında kasdettiğim, bu üçü içersinde en erken sistematize edilmiş olanı ve “ölüp dirilen tanrı” figürü üzerine kurulmuş olanı.

“En eski” derken, aklımdaki elbette, elimizdeki en eski yazılı metinlerden biri olan İnanna’nın Yeraltına İnişi... Şu anda metin elimin altında değil ama hatırladığım kadarıyla burada, daha sonra Baba tarafında temsil edilecek olan, Yasa’yı —İnanna’nın yer altına inme zorunluluğunu— temsil eden figür o kadar belirgin değildir. Diğer yandan, daha sonraki gelenekte izi silinecek başka bir figür, belki daha doğru bir deyişle, bir bölünme, aşk-bereket tanrıçası İnanna ile kızkardeşi, yeraltı ve ölüm tanrıçası Ereşkigal arasında bir bölünme oldukça ön plandadır.

Ama bizi şu anda ilgilendiren bu ayrıntılar değil. Daha önemli olanı, binyıllar içinde, öğreti düzeyinde, “ölüp-dirilen-tanrı” kalıbı içindeki kavuşulmak istenen “anne-sevgili” temasının geri çekilmesi… Ama diğer yandan, Hıristiyan Teslis’i (Baba-Oğul-Ruh-ül Kudüs) öğreti düzeyinde dişil hiçbir unsur içermese de, ikonografide, Ruh-ül Kudüs zaman zaman zar zor seçilebilen bir kuşa indirgenirken, Bakire Meryem’e Baba ile Oğul’unkine neredeyse denk bir yer verilmeye başlanır; İsa’nın ölümü de (“çarmıhtan indirilme-deposition”, “pieta”) sık sık bir (genç) ana-oğul kavuşması şeklinde resmedilir. (Her birini uzun uzadıya tartışmadan kaç tane resim koyarsam sayfaya, ille de kimi nüansları atlamış, haksızlık etmiş olacağım; bu yüzden, sırf sayfa boş kalmasın diye Pietalar içinde beni en çok ürpertenini koyuyorum.)

Sözünü ettiğim kalıplardan hiçbirini, mevcut dinlerden biriyle (hatta yalnızca dinlerle bile) tamamen örtüştürmek mümkün değil. İslamiyet içinde de Şia’nın öğretiyi bu kalıp doğrultusunda yorumladığı söylenebilir. (Ölüm aracılığıyla kavuşulan dişil unsurun Hıristiyanlığa kıyasla daha da görünmez hale geldiğini düşünüyorum ama bu yalnızca benim cehaletim de olabilir.)

Diğer yandan çoğumuz bu kalıbı T. S. Eliot’ın Çorak Ülke’si aracılığıyla tanıdık.

Son bir nokta… Bu kalıbın Yunan mitolojisinde karşımıza çıktığı tek yer Adonis-Afrodit efsanesi olsaydı, bu kadar kısa bir notta üzerinde durmaya bile değmezdi. Ama bir de Persefone-Hades hikâyesi var ki, bütün cinsiyet rollerini tersine çevirerek kafa karıştırıyor— ve Yunan istisnailiğine (“exceptionalism”) iyice kafa karıştırıcı bir örnek oluşturuyor.

Melekler, Kurban Törenleri

2010-04-16T03:55:00.013+03:00

Melekler, düşmüş olanlar ve olmayanlar, asiler ve itaatkâr olanları hakkında düşünürken ilk aklıma gelen noktalar, sorular hakkında birkaç not…
Düşunmeye, “~m-l-k” kökünden hareketle mi, “angelos” kelimesinden hareketle mi başladığımız, önemli olacak gibi geliyor. “~m-l-k-“ kökünün türevleri hakkında bir fikrimiz var: “melek”, “malik”, “mülk”, “meleke” vs.

Düzeltme-ek

Ancak, hiç değilse -6-5 yüzyıllarda m-l-k kökünden türemiş olduğunu farz edebileceğimiz ve daha sonraki gelenek tarafından bir özel ad olarak da yorumlanacak "Malaki" kelimesinin Yunanca'ya yaklaşarak "haberci" anlamını kazandığını görüyoruz.

Malaki, Hıristiyan Eski Ahid'inin son kitabı. Kitap, "Malaki elile İsraile Rab sözünün yükü" deyişiyle başlıyor. Daha sonra 17:1'de "haberci" diye çevrilen ("İşte, habercimi gönderiyorum, ve önümde yol hazırlayacak") dizesinde kullanılan kelime de, "malaki".

Yanda Duccio'nun 1310 tarihli Malaki duvar resmi.

“Angelos” ise zaten öteden beri, “elçi”, “haberci” anlamlarına geliyor; yanlış hatırlamıyorsam, Aiskhylos’un Agamemnon’unda ilk karşılaştığımız karakter “angelos” diye adlandırılıyor.

Klasik kültürde “angelos”un kullanım, çağrışım alanları hakkında bir fikrim yok; ama düzanlamın ilk akla getirdiği tabii, Hermes… Burada, bir örtüşme var mı?Latince…? Daha baştan, “angelos”u ödünç bir kelime olarak mı kullanıyor; yoksa Latince’de Hıristiyanlık öncesinde “angelos”un işaret ettiği anlamda “habercilik”e gönderme yapan ya da Hıristiyanlık sonrasında bizim anladığımız anlamda “melek” için kullanılan yerli Latince bir kelime var mı?

Özcan Türkmen'in katkısı:

Latince'de Hıristiyanlık öncesinde “angelos”un işaret ettiği anlamda “habercilik”e gönderme yapan Latince kelime, aynı zamanda sarfetmekte olduğumuz "anons" kelimesi ile eşkökenli olan "nuntius" (haberci, ulak). Fakat hıristiyanlıkla birlikte "angelos", "haberci"nin çok ötesinde özel anlamlar taşıdığı için geç latincede "angelus" sözcüğü ile karşılanmış. Yani latince kullanım, incil çevirileriyle başlıyor ve sözcük ilkin, "nuntius" ile de yan yana olmak üzere, "Angelus Domini nuntiavit Mariæ" duasında kullanılıyor. Sonuçta "angel"in fonetiği grekçeden, semantiği ise ibraniceden (mal'ak). Hermes'e ise angelos'un arşetipi gözüyle bakılabilir.

Görsel olarak (şimdi somut bazı örneklere bakarak değil, hafızadan “konuşuyorum”) ise hatırladığım kadarıyla – 3., 2. yüzyıllarda daha sonraki Hıristiyan melek ikonografisini çağrıştıracak figürler var; bunlardan bazıları şaşırtıcı birşekilde sfenkslere de benziyorlar (yine yanlış hatırlamıyorsam, böyle bazxı figürlere İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde raslamak mümkün.)

İslam sanatında melekleri nasıl arayacağımı bilemiyorum. Uygun bir arama yöntemi bilen var mı? İlk bulunan ve çok güzel bir minyatür tabii, başlığa aldığım ünlü Miraç tasviri (Türkçe Vikipedi’den).
***

Facebook'a yazdıklarım yukarıdakiler kadardı; daha sonra makinamda kendi arşivimi tarayınca, klasik kültürdeki melek ikonografisinin daha da eskilere gittiğini gösteren örnekler buldum. Aşağıdaki, şafak tanrıçası Eos'un oğlu Memnon'un cesedini savaş alanından kaldırırken gösteren kara zeminli çömlek - 490'a tarihlenmiş.

Eos'un genellikle "melek" biçiminde tasvir edildiği anlaşılıyor. Aşağıdaki figür de -440'dan...

Kurban Törenleri

Kurban törenlerinin (en azından) iki ayrı tip çevresinde kümelendirilmesi gerektiğini, ilk kez, katedraller semineri dolayısıyla düşünüyorum. Bir yanda, artık hayli aşina olan, Akdeniz’in “ölüp dirilen tanrı” çevresindeki kurban törenleri var.
Ama “potlach” tarzı törenlerin de birer kurban töreni gibi değerlendirilebileceği, belki de Cermenik kraliyeti çevreleyen törenlerin böyle değerlendirilmesi gerektiği, keza kralın ölümüyle birlikte cariyelerinin, atlarının falan onunla birlikte öldürülmesi töreninin de… (Resim, Delacroix'nın ünlü ve sevmediğim resmi, 1828 tarihli Sardanapalus'un Ölümü.)

Babil’de kral mezarları….?

Matthew Paris and St. Louis

2010-04-15T01:48:00.011+03:00

Self portrait of Matthew Paris from the original manuscript of his Historia Anglorum (London, British Library, MS Royal 14.C.VII, folio 6r).

Matthew Paris (c. 1200 – 1259) was a Benedictine monk, English chronicler, artist in illuminated manuscripts and cartographer, based at St Albans Abbey in Hertfordshire. He wrote a number of works, mostly historical, which he scribed and illuminated himself, typically in drawings partly coloured with watercolour washes, sometimes called “tinted drawings”. Some were written in Latin, some in Anglo-Norman or French verse. His Chronica Majora is an oft-cited source, though modern historians recognize that Paris was not always reliable. He tended to glorify Emperor Frederick II and denigrate the Pope.

Matthew Paris, c1255. Parker Library, Corpus Christi College, Cambridge, UK
An African elephant arrived at Whitsand, on the coast of England, in late November 1254, a gift from the king of France, Louis IX, to Henry III of England. The elephant was said to have been acquired by Louis during a crusade to Palestine. A mandate in the Close Rolls, dated 7 January 39 Henry III (1255), orders the Sheriff of Kent “with John Gouch, to provide for bringing the King’s elephant from Whitsand to Dover, and if possible to London by water”

King Offa ordering the building of St. Alban's Church.

The first known volvelle was created by Benedictine monk Matthew Paris in 1250. The traditional circular charts that appeared in the abbey’s books, used to determine when to observe holidays, were cumbersome since the books were heavy and had to be rotated on the monk’s laps. Matthew decided it would be easy if the circular chart spun around instead of the whole book and so the first volvelle was born!

All of the above from tumblr

an "astounding conversation" between St. Louis and the Sultan of Egypt in 1250. OUr source for this incident is the English chronicler Matthew Paris. (..) Matthews' account is "obviously staged and embellished. (...)In it King and Sultan discuss their religious beliefs and motives honestly; they weep together and Louis disowns any desire for conquest of his Muslim opponents, insisting he seeks only their salvation. Eamon Duffy, "The Greatest of the Saint-Kings?" NYRB (2-28 April 2010).

Evrim, Çirkin ve İhtiyar

2010-04-12T00:55:00.014+03:00

Ayşe Görür’ün aşağıdaki yorumu, sanırım Ayşegül Sütçü’nün şu sözleri üzerineydi:

İnsanın yaşlandıkça çirkinleşmesi de olasılıkla geride kalanların ölüme yaklaşanlardan daha hayattayken uzaklaşabilmelerini ve dolayışıyla ölümün acısını daha kolay atlatmalarına ve yaşamaya devam edebilmelerine yarıyor. Genç ve güzel bir ölüden ayrılmak çirkin ve yaşlı bir ölüden ayrılmaktan çok daha zor.

Ayşe Görür
"Bunu söylemek için hiç "çirkin" sevmemiş olmak gerekir. İnsan gençken güzel olamayabileceği gibi yaşlanınca da illa ki çirkinleşmez, sadece yaşlanır...göreceli olarak çirkin bebekler olabilir, bunu söylemeye neden tahammül edemiyoruz bilemiyorum, bebekleri sevimli kılan illa ki güzel olmaları değil ,aynı zamanda ve bence daha çok, hayata olan acemilikleri sayesinde sahip oldukları henüz terbiye edilmemiş, sarhoş bedenleri. Ayrıca bazı insanlar için ebeveynlerini kaybetmek, çocuklarını kaybetmekten daha ağır gelebiliyor, yerini doldurmanın çok daha zor hatta, çocuğa oranla, imkansız olduğunu söylüyorlar. Ayrıca güzel yaşlılar var: Marlon Brando; Paris'te Son Tango'da, Arzu Tramvay'ında olduğundan daha çirkindir diyebilir miyiz mesela, sadece daha yaşlıdır. Aynı örnekten gidersek, Paris'te Son Tango'daki Marlon Brando ile Baba'daki aynı yaştadır gerçek hayatta. Baba'daki bütün makyaj vesaire ye rağmen yine de ikisinin aynı yıl (1972) çekildiğine inanmak ilk başta güç geliyor. N'olursa olsun daha yaşlı bir döneminde çekildiği düşünülüyor hep çünkü daha 'çirkin'leştirilmiş, rol icabı :), yaşlı gözüksün diye. Biri Copolla'nın biri Bertolucci'nin hikayesinden, gözünden... Güzel= göz + al, yanılmıyorsam.

'Genç ve güzel bir ölüden ayrılmak çirkin ve yaşlı bir ölüden ayrılmak'tan daha zor demiş Ayşegül Sütçü, fazla ikili karşıtlık (binary opposition, Türkçe'sinden emin olamadım) üzerinden gitmiş, ölüm ve yaşam ile güzel ve çirkini zıt kutuplara koyup aralarındaki zıtlıklar arasında da paralellikler kurarak. Katılmak mümkün değil. Bu durumda hadi kafadan çirkin oldukları için ölümü zaten hakkeden yaşlıları bir kenara koyalım, "zavallı" genç ve çirkinlerden ayrılmak daha mı kolay oluyor?

Bence yazışmaların akışı soruyu tersten okutuyor "çirkinlik ölümle doğrudan ilişkilendirilebilir mi?" den çok —yani örneğin düpedüz çirkin birini gördüğümüzde ilk aklımıza gelen ölüm müdür (benim değildir, çirkin olduğunu düşündüğüm anda kendimden utanırım)— "ölüm çirkinlikle doğrudan ilişkili midir"e cevap aranmış sanki ...İkisi aynı soru mu? bence değil. ya da ölüm çirkinliği hatırlatıyorsa -ben katılmıyorum-, çirkinlik de hemen ölümü mü hatırlatır?

Son olarak insanlar belki de hep cehennem'de "cayır cayır yanacakları" ya da bilinmezlik korkusuyla ölüme çirkinlik atfetmiş olabilirler mi?

Ayşegül Sütçü:

"Özelinde evrimsel psikoloji, genel başlık olarak da evrim teorisi bilimsel bakış açısının elindeki tek elle tutulur teori olduğu içi,n mi bilemiyorum, hem reddedilemeyip hem de en sıkı eleştirilerle karşılaşan bir kuram. Buna karşın yaradılış kuramı ben dahil en bilimsel bakış açısına sahip insanların da ilgisinden kaçamayacak denli sanatsal ve estetik bir kuram. Çünkü neresinden bakarsanız bakın evrim kuramı , yaradılış kuramındaki kutsal aşklı, baştan çıkarmalı, elmalı, yılanlı, cennet bahçeli romantik sahnenin yerine güçlünün güçsüzü güzelin çirkini, uyum yapabilenin yapamayanı saf dışı ettiği faşizan bir savaş alanını öneriyor.

Aklımız evrim kuramı dese de gönlümüz bu kadar acımasız olmamalı gerçekler diyor belki de. Buraya yaptığım yorumdaki evrimsel bakış açısına gelen eleştirileri anlamaya çalışırken böyle yorumlamak geldi aklıma. "Gerçek" yüzleşilmesi kolay bir durum değil -çıplaklık ve su damlaları konusunda da değinmiştim- Kanımca Gerçek'in ve belki aklın hoyrat acımasızlığını duygu ve sanatsal estetikle bertaraf etmiş insanoğlu.

Çirkin ve grotesk konusunda en baştan "çirkin"deki estetiği vurgulaması için İskender'in groteski konuya dahil etmesini istemiştim. O derece seviyorum yani bazılarınca "çirkin" diye adlandırılan ama tanımı gereği beğenildiği sürece çirkin değil güzel olanı. -Bu nedenle belki çirkin yerine kusurlu demeliyim- kusurluyu, güzelliği kusurundan kaynaklananı seviyorum.

İnsanların da kusurları ile farklılaştığını, güzelliğin orta çağ ölçüsü olan altın orandan saptıkları ölçüde görsel kimlik kazandıklarını sanıyorum.

Ancak bu kişisel bakışım evrimin acımasızlığını değiştirmiyor. Evrim belli özelliklere sahip oldukları için o anki yaşam koşullarına daha iyi uyum sağlayan bireyin hayatta kalıp, uyum sağlayamayanın yok olması kuralına göre işliyor. Yapılan bilimsel araştırmalar genel beğeni ölçütlerine göre güzel olan bebeklerin güzel olmayanlardan daha iyi bakım gördükleri için hayatta kalma olasılıklarının daha yüksek olduğunu, insanların güzel bulundukları ölçüde daha yüksek maaş aldıklarını ve böylece hayatta kalma olasılıklarının arttığını ve daha yaşlı kişilerin daha genç kişilere göre daha güzel algılanmadığını gösteriyor ne yazık ki. İşte bilim "Gerçek"i ararken bu denli acımasız olabiliyor, belki o nedenle pek çok bilim adamı ruhlarının kurtuluşunu biraz da sanatla haşır neşir olmakta (evrimden yaradılışa kaçmakta) buluyor.

Evrim her an süre giden bir olgu. Şu an burada bu yazışmalar anında da evrim etkisini gösteriyor. Ben kendimi anlatıyorum, siz kendinizi anlatıyorsunuz, kendimizi ifade ederken, kendimizi var oluşumuzun altını çizercesine ortaya koyuyoruz ve gösteriyoruz. Görülebilen, ifade ettiği kendiliği beğenilen akılda kalıyor, görülemeyen unutuluyor. Bu dahi evrimin ne denli acımasız olduğunun göstergesi.

Evrim evrenden bağımsız tek bir kuralla işleyen bir süreç değil. Zaman ve evrenin değişimi evrimin ve evrim kurallarının da değişmesine neden oluyor. Evrim süreci, zamanla evrilen ve kendi kendini her an yeniden şekillendiren bir süreç.

Milyonlarca yıl önce evrim daha fazla tüyü, daha büyük ayakları olanı, daha kısa boylu, daha iri çeneli daha, küçük gözlü olanı kollamış olsa da, bugün daha hayatta kalmanın geçerli kuralları o zamankinden çok daha farklı. Hayatta kalan insan morfolojisi de psikolojisi de değişmiş durumda. Doğal olarak güzellik ve çirkinlik algısı da değişiyor, değişen insanla birlikte.

Benim çirkini ölümle, güzeli doğumla anıştırmam ne kadar iki uçlu bir kutuplaştırma gibi görünse de, aslında iki ucu gösterip arada kalanı anlama çabasına işaret ediyordu. Evrimin ve bilimin acımasız gerçeği ile yaradılışın ve sanatın gönül ferahlatan estetiği kadar (en iyi ihtimalle iki) kutuplu bir evrendeyiz her birimiz kendi içimizde. Böyle olmazsak dünyaya tek bir pencereden bakmak zorunluluğumuz doğar ki kanımca bu evrimsel olarak şimdilik son aşamada olan homo sapiens sapiens (farkındalığının farkında olan insan) için evrimde geriye götüren kısıtlayıcı bir bakış açısı olabilir."

Bilgelik Açısından Güzellik

2010-04-10T16:10:00.009+03:00

Aşağıdakiler Şoreş Oruç'un yazdıkları, başlık benim. Şoreş'in yazdıklarına neredeyse tamamen katılıyorum ama bu "neredeyse"den ötürü de, kendim de sonuna bir şeyler ekleyerek yayınlamak istiyordum. Baktım, bekledikçe zaman uzuyor, "borçlu kalmış olayım" dedim.

Bence, değişen algılar ağının sonucudur bu ilişkilendirme (çirkin ve/veya groteks ile ölümün ilişkilendirilmesi) . Bu noktada Bakhtin'e katılıyorum: Grotesk beden, karnında doğacak bebeğini taşayan acuze kadında somutlaşır. Ölüm ile doğum, mevcut ve ceset, üst ile alt burada birbiriyle çelişmeyi bırakır; bütün hiyerarşiler kalkar. Bebek, tanrı ya da doğanın kollarından yeni ayrıldığı için:

A rainbow in the sky:

So was it when my life began,

So is it now I am a man,

So be it when I shall grow old

Or let me die!

The child is father of the man"

İhtiyar ise dişşiz ve yürümekten aciz bir bebektir. Bu döngüde kutsanan ne bebek ne de ihtiyardır; kutsanan döngünün kendisidir.

Genç ve güzel bir ölüden ayrılamamak" denince aklıma ilk gelen şey Poe'nun Annabel Lee'si.

Philosophy of Composition'da Poe, The Raven'ı nasıl yazdığını anlatırken, arada, Annabel'i de anlatır:

"Of all melancholy topics, what, according to the universal understanding of mankind, is the most melancholy?" Death — was the obvious reply. "And when," I said, "is this most melancholy of topics most poetical?" From what I have already explained at some length, the answer, here also, is obvious — "When it most closely allies itself to Beauty: the death, then, of a beautiful woman is, unquestionably, the most poetical topic in the world — and equally is it beyond doubt that the lips best suited for such topic are those of a bereaved lover."

Poe çok güzel anlatır, şiir melankoliktir ya da melankolik olan şiirseldir, ki kendisi, matem tutamayınca salgıladığımız "kara safra"dır.

Güzel ölü işte tam bu yüzden bizi matemden alı koyma rizokosuyla "bulunur". Cesetten kurtuluşun tek yolu ya cesetle beraber çürümeye başlamak ya da şöyle çok zaman kaybettirmeyecek bir matemdir. Matem, benliğin korunabilmesinin, anneden ayrılışın acısına katlanabilmenin tek yoludur.

Biraz uzak kaçabilecek ama burada belirtilen iki yorumu -eğer her kişinin kendi içinde bir öykünün işlevcisi olduğunu kabul edersek- Calvino'nun mezkur iki yorum hakkında söylediklerine bakabiliriz:

"Her öykünün bir başlangıcının, bir sonunun olması gerektiğine mi inanıyorsunuz? eski dönemlerde bir öykü ancak iki türlü bitebilirdi: her türlü sınavdan geçtikten sonra erkek kahraman ve kadın kahraman evlenirler, evlenmiyorlarsa ölürler. Bütün öykülerden çıkan kıssanın iki yönü vardır: biri yaşamın sürekliliği, ötekisi ise ölümün kaçınılmazlığı."

Ölümün kaçınılmazlığı ya da yaşamın sürekliliği,- Gılgamış'tan Proust'a bütün edebiyatın en temel leitmotifidir- bence, yukarıdaki yorumda söylediğim gibi, her zaman aynı kapıya çıkacaktır: yaşam-ölüm döngüsünün kutsanması.

Dizeler Wordsworth'ün The Rainbow şiirinden. Desen, Mallarme'nin Poe çevirisinde yer alan Le Corbeau adlı desen.

Eğri Üslup

2010-04-08T19:23:00.010+03:00

Şu yuvarlak kalçalara bakınız. Yuvarlak kalça, yumuşak bir ten, ince küçük çeneler,harekette letafet...Cinsel içgüdüler vasıtasıyla evrime bağlanırsak, erkeklerde bu görüntü pek çok kadına fazla feminen ve itici gelir. Ama sadece bu noktadan bakmayınca " güzellik" kavramında birleşiriz. Neticede bu figürler güzeller. Her durumda, güzel ve çirkini yargısına sadece üreme içgüdüsü ile ulaşmamız bizi fazla daraltıyor. Bakışımız; kim olduğumuz, hangi dönemde yaşadığımızla da alakalı. Bu gün biliyoruz ki (resmin yapıldığı tarihte bilinmeyen bir şey) kadın veya erkek, yeterince östrejeniniz varsa bu hatlara sahip olursunuz.Hatta bu kadar yuvarlak kalçalarınız varsa biraz memeniz de olur. Bunu güzel bulur musunuz ? Kim olduğunuza bağlı. (Resmin iyi resmedilmiş olmasını unutarak yazmaya çalıştım tabii. ) Ama her durumda, yuvarlaklar, ince ten ve letafet hoş geliyor değil mi?

Betül Sümer yukarıdakileri, blogdaki dünkü tartışma üzerine yazmış; ama bende başka çağrışımlar da uyandırdı. Şu anda Judith ve Salome figürleri üzerinden kadın şiddetinin 16. yüzyıldan başlayarak görünürlük kazanması üzerine not tutuyorum. Ama 19. yüzyılda pre-Raphaelite Biraderlik’le başlayıp, Art-Nouveau’da doruğuna ulaşan ve bugün çeşitli New Age arayışlarla süren ve kadınlığın (dişiliğin?) genel olarak görünürlük kazanılmasıyla ilişkilendirilebilecek bir süreç, yuvarlaklar, kıvrımlar üzerine kurulu, daha iyisini bulana kadar şimdilik “eğri üslup” diyeceğim bir üslup da var.

Mustafa Aslantunalı ile aramızda, uzaktan da olsa bu konuyla ilişkilendirilebilecek bir yazışma geçmişti aramızda 3 yıl kadar önce:

http://maddi-tarih.blogspot.com/search/label/Gaudi

(Yazıyı okuduysanız, yorumu da mutlaka okuyun.)

Önümüzdeki günlerde tumblr’da bu temanın izini sürmeye çalışacağım. Temayı adlandırmak için “eğri üslup”tan daha iyi bir deyiş bulursam, burada da bir albüm yaparım.

Güzel ve Çirkin

2010-04-08T05:51:00.007+03:00

http://frozen-scumbag.deviantart.com/art/Seehu-159465664

Yukarıdaki resmi Facebook'taki "Çirkin ve Grotesk ve" albümüme koyduktan sonra şöyle bir soru sormuştum: Çirkinliği doğrudan doğruya ölümle, çürümeyle, hayatiyetin yitirilmesi ile ilişkilendirmek ne kadar doğru olur?

Betül Sümer şöyle yanıtladı:

Korkuyla akrabalık kurarız. İyi etmeyiz.

Ben soruyorum:

Çirkinlik karşısındaki duygumuzu tanıyor muyuz? Onu nasıl adlandırıyoruz? Korkuya akraba bir yanı var mı?
Ayşegül Sütçü benim ilk soruma başta sorduğuma başka türlü bir karşılık verdi:

İlişkilendirebiliriz [yani, çirkinlikle ölümü], ve aslında evrimsel açıdan pek de yanlış yapmamış oluruz. Güzelliğin doğumla, çirkinliğin ise ölümle ilişkili olması, evrimsel bir gerçeklik, hayatta kalmamızı ve türün devamlılığını sağlayan bir gerçek. Bebeklerin sevimli olması onlara bağlanmamızı ve bakıma olan muhtaçlıkları nedeniyle onlara bakabilmemizi sağlıyor. İnsanın yaşlandıkça çirkinleşmesi de olasılıkla geride kalanların ölüme yaklaşanlardan daha hayattayken uzaklaşabilmelerini ve dolayışıyla ölümün acısını daha kolay atlatmalarına ve yaşamaya devam edebilmelerine yarıyor. Genç ve güzel bir ölüden ayrılmak çirkin ve yaşlı bir ölüden ayrılmaktan çok daha zor.. Bu arada aklıma nereden geldiyse geliverdi işte özdemir asaf...

"saygın ölü, yaşarken tanış olmadık seninle iyi ki.."

Benim galiba şöyle kısmî bir itirazım var:

Bülent Somay bunu herhangi bir yerde yazılı olarak ifade etti mi, bilmiyorum ama konuşmalarında kendisi sık sık bizi insanîleştiren (ya da belki de medenîleştiren) şeylerden birinin cinselliğin üreme fonksiyonundan, cinsellikten alınan hazzın, doğur(t)ma karşısında duyulan kıvançtan bağımsızlaşması olduğunu söyler.

Bu ayrımı veri kabul ettiğimiz takdirde, bana güzellik, üremekten (doğaya dahil-ait olmaktan) duyulan kıvançtan çok cinsellikten alınan zevkle ilgiliymiş gibi görünüyor.

Tamamen ampirik düzeyde bir itiraz… Ayşegül tamamen haklı olsaydı, sezaryenle doğmamış yenidoğanları da güzel buluyor olmamız gerekmez miydi?

Buluyor muyuz?

Biraz önce Neo-klasik albümüne, Donato Creti’nin Mercury ve Paris (1745) resmini ekledim; güzel olanın klasiğin ilişkisini sormak için.
Klasik olan da, tıpkı güzel gibi, zamanın geçişine direnen, direnir gibi görünen, zamanı inkâr eden değil midir?

İlk bakışta Betül Sümer’in itirazı da bir yanıyla benimkiyle aynı doğrultudaymış gibi duruyor:

Evrim güzel ve çirkin ile ilgilenmez ki... Bambaşka nedenlerle sürer gider. Güzel ve çirkini biz uyduruyoruz. Öyle ki dünün güzeline bu gün çirkin de diyebiliyoruz. Son derece tutarsız olduğumuz bir konuda tavrımızı evrim ile ilişkilendirip tutarlılık aramamız gerekmez. Neden ölüm gelince bütün yaşlılara az üzünülsün de gençlerin hepsine daha çok üzünülsün? Bu ölenin kim olduğu ile ilgili bir şeydir. Kimliği oluşturan o kadar çok şey var ki; gençlik ve güzellik bunların sadece ikisi. Kim demiş gençlik ille de güzelliktir diye? Bence bu günün genç- yaşlı, güzel- çirkin algısından söz etmiyorsunuz.

Betül’ün söylediklerinde itiraz ettiğim bir yön, aslında, “doğa”dan (ya da “evrim”den) ne kast ettiğimizle ilgili… O evrimle tarihi çok mutlak bir karşıtlık ilişkisi içersinde düşünüyor; oysa ben doğanın, evrimin, bizim yapıp ettiklerimiz boyunca iş görmeye devam ettiğini düşünme eğilimindeyim. Bu söylediklerimin demin söylediklerimle (Bülent’in yaptığı ayrımla) ille de bir çelişki içinde olduğunu da düşünmüyorum. İnsanda cinselliğin üreme fonksiyonundan (kısmen) bağımsızlaşmış olması, dişi tavuskuşlarının erkeklerinde neyi cazip buldukları ile bizim neye güzel dediğimiz arasında bir ilişki olmadığı anlamına gelmiyor.

Gerçi, Betül’ün gündeme getirdiği konular öyle bir iki paragrafla halledilebilecek gibi değil; görecilik konusunu, güzellik yargılarının değişkenliğini açıyor ki, eminim bunu döne döne tartışmaya devam edeceğiz.

Vagina Dentata

2010-04-07T00:10:00.010+03:00

Ayşegül Sütçü'den Yeni Bir Not:

ah İskender ah..

bir kavram atıyorsun ortaya, sonra gelsin gitsin serbest çağrışımlar. E geliyor işte yahu. Kastrasyon ve kelle alan kadınlar deyince ahanda "vagina dentata" diyorum ben de.

Wikipediadan kısaca:

"Vagina dentata is Latin for toothed vagina. Various cultures have folk tales about women with toothed vaginas, frequently told as cautionary tales warning of the dangers of sex with strange women and to discourage the act of rape.

The concept is also of importance in classical psychoanalysis, where it is held to relate to the unconscious fears associated with castration anxiety."

The vagina dentata appears in the myths of several cultures. Erich Neumann relays one such myth in which “a fish inhabits the vagina of the Terrible Mother; the hero is the man who overcomes the Terrible Mother, breaks the teeth out of her vagina, and so makes her into a woman.

The legend also appears in the mythology of the Chaco and Guiana tribes."

Vagina dentata sanatın pek çok alanına konu olmuş.

Sevdiğim ve daha önce blogumda (happyapple's inside out) kullandığım bir resim mesela; Karl-Ludig Leiter'den 2006 tarihli bir çalışma:

http://www.facebook.com/l/36c7c;moca.virtual.museum/donnie2006/contestpages/page096.htm

Ya da: Allyson Mitchell'den "Hungry Purse: the vagina dentata

in late capitalism" başlıklı bir enstelasyon:

http://www.facebook.com/l/36c7c;www.brooklynmuseum.org/eascfa/feminist_art_base/archive/images/695.2173.jpg

Ve yine ecif lakaplı sahibini bilmediğim bir blogdan (http://ecifbeyni.blogspot.com/2008/07/016-vagina-dentata.html) bir alıntı:

"Teeth is a black comedy horror film written and directed by Mitchell Lichtenstein, about a girl who has teeth in her vagina.

Central to the discussion of male cunt-hatred and womb-fear is the myth of the vagina dentata, "a motif occurring in certain primitive mythologies, as well as in modern surrealist painting and neurotic dream, which is known to folklore as 'the toothed vagina' - the vagina that castrates" (Joseph Campbell, 1976). The vagina dentata evokes the male castration complex, which in this instance is the fear that, once it has entered the vagina, the penis will be bitten off and consumed - the fear of "witches stealing men's penises with their vaginal teeth", as Catherine Blackledge puts it (2003). The vagina dentata myth is the most potent symbol of male "dread of the female genital" (HR Hays, 1964).

There are several possible explanations for the persistence of the vagina dentata myth, all of which relate to male fears of (symbolic) post-coital death: "man's fear of sexual intercourse with woman is based on irrational fears about the deadly powers of the vagina" (Barbara Creed, 1993)."

Elma Yiyen Oğlanlar

2010-04-01T11:27:00.005+03:00

Ayşegül Sütçü'den

Elma hakkında yazmaya kalkışırken bu kadar içinde çıkılmaz bir yumağa girdiğimi öngöremedim.

Elma, fr. pomme, lat. malus, sadece elmayı değil, berry olmayan tüm meyveleri tanımlayan bir kelime aslında. O nedenle resmedilen elma olmayan yemişler de bizim yasak meyve demek.

Elmalı genç erkek fotoğrafıyla ilgili şunu söylemeden geçemeyeceğim. "Elma vermek", "elmayı yemek" sembolik olarak erkekler arasındaki cinselliği telkin eden bir kavram, bu hem öyle yakın dönemlere ait bir kavram da değil. 1590'da yapılmış bir resimde bu durumu adamların bakışlarında okumak çok mümkün:

Ressam ve Kardeşleri

Crispin van den Broeck, kendisi de ressam olan Jan van den Broeck’ün, üç oğlundan ortancası. Her üç oğul da ilk eğitimlerini babalarından aldıklarından sonra Frans Floris yanında çalışmışlar.

Web’de aile hakkındaki bilgi son derece sınırlı ve kafa karıştırıcı… Biraz kapsamlı bilgiyi ancak paralı olarak ya da Üniversite üzerinden ulaşılabilen Grove Art Online’da bulabildim. En küçük kardeş Hendrik’in doğum tarihi Grove’da 1530 olarak verilirken, Wikipedia’da 1519, Artnet’de 1522 olarak veriliyor (yani Hendrik kardeşlerin en büyüğü imiş ya da Crispin’den daha büyükmüş gibi gösterilmişoluyor). Hendrik babalarının 1551’deki ölümünü izleyen yıllarda İtalya’ya yerleşmiş; üslubu da ailenin üslubundan ayrışmış. (Ama abi Willem van den Broeck’ün herhangi bir yapıtını da bulamadım Web’de.)

Bütün bunlar niye önemli? Firzwilliams Müzesi’nin Pharos sayfasında (herkese hararetle önereceğim bir sayfa—çok aydınlatıcı resim okumaları barındırıyor), resmin yaygın olarak okunduğu gibi eşcinsellik doğrultusunda değil, kardeşlik doğrultusunda okunmasını öneriyor:

So given the well established erotic connotations of the apple, and taking into account the two boy's obvious mutual affection and physical intimacy, it might be tempting for the modern viewer to conclude that they are homosexual lovers. This is however unlikely. In Northern Europe in the 15th and 16th centuries, the civil and religious authorites were uncompromising in their condemnation of homosexuality. With their distinctive reddish hair and similarly shaped faces, the two young men are more likely to be brothers.

Death rather than sex is more clearly alluded to. The stone panel in the top centre of the picture, bearing the artist's initials, recalls funerary sculpture. And the owl and the raven carry morbid connotations. In Shakespeare’s Macbeth, written c.1605, both birds are mentioned as ill omens and portents of death.

Çatışan iki yorum sözkonusu olduğunda hangisinin doğru olduğunu saptamamızı elverecek kıstasları belirlemek, elbette yöntemsel açıdan önemli. Ama belki de daha önemli olanı, çatışan yorumların her ikisini birden kışkırtabilen ortak ruhsal kaynak üzerine düşünebilmek; eşcinselliği, kardeşliği ve ölümü birbirleriyle ilişkilendiren ve her üçünün de elma ile simgelenmesine imkan veren, bunu kışkırtan ilkel bir deneyim, bir fantazi, bir açlık…

Dürer öncesinde Adem ve Elma

2010-03-24T05:48:00.026+02:00

Adam_by_try_to_touch

Bizim Ayşegül “elma” üzerine yazacak ya, tam bu aralar devianArt’ta dikkatimi çeken bir şey, beni kabaca da olsa bir araştırma yapmaya kışkırttı; belki Ayşegül’ü de kışkırtır, diye…

Dikkatimi çeken şu: DeviantArt’ta “adam” (Adem) üzerine “popular” bir arama yapıldığında, ilk karşımıza çıkan kayda değer imgelerin çoğu bir elma içeriyor…

Adam_by_horstdesign / Adam_by_fer_fer

Bu imgeleri, "deviant" nitelemesine yakışmayacak kadar soyut ya da çocuksu buluyorsunuz, bir de, Adem temasının eşcinsel doğrultuda yorumlandığı ve günaha çağıranın Adem'in kendisi olarak gösterildiği bir dizinin parçası olan şu imgeye bir göz atılabilir (dizinin tamamı için bkz. http://stefkes.deviantart.com/gallery/#_featured--7):

Adam_or_Tarzan__by_stefkes

Bunun günümüze özgü mü olduğunu merak edip, WGA’ya bakmaya başladım.

WGA’da ilk arama 433 “adam” veriyor, hepsine bakabileceğimi sanmıyorum ya, bakabildiğim kadarının sonuçlarını nakletsem yine de ilginç olur, diye düşündüm.Tanımayanlar için, WGA’da 1100’den başlayarak, 50 yıllık aralıklar için arama yapmak mümkün. İlk 50 yıl 1101-1150 yedi örnekte Adem kelimesinin kullanıldığını gösteriyorsa da, 4 (ya da nasıl saydığınıza bağlı olarak 5) eser söz konusu ve yalnızca ikisinde elma belirgin bir şekilde yer alıyor ve her ikisinde de açıkça Havva ile ilişkilendirilmiş. Biri, bizim ünlü Gislebertus, klasik sonrası Batı sanat tarihinin ilk kadın çıplağı diye bilinen heykel…

1151-1200 arasından tek bir eser var; İngiltere'de York Mezmurlar Kitabı'ndan (Psaltery). Bir yemiş ağacı (elma gibi gözükmüyor) var var olmasına da, sanki her ikisine de (“manevi” olarak) eşit bir uzaklığa yerleştirilmiş gibi... (Yani, mesafe farkına ruhsal bir anlam atfedilmemiş gibi).

1201-1250 arasından kalma, Venedik'te San Marco'nun doğu vestibülünde yer alan tek örnekte elma yer almıyor (klasik oranlar ve anlayışla ilişkinin korunduğu -ya da hatırlandığı- güçlü gövdeler):

1261-1300 arasından kalan ve Estergan Katedral Kütüphanesinde saklanan Frank Mezmurlar Kitabı'nda Havva elmayı koparırken temsil edilmiş:

1300—1351’da içinde Adem’in yer aldığı altı eserde ben elmayı göremedim. Keza 1351-1400 arasını örnekleyen tek resimde de…

1400-1451 arasında, beklenebileceği gibi, sayı 44’e fırlıyor. Buradan itibaren de, baktığım her resmin tek tek hesabını veremez oluyorum (üstünkörü bir tarama sonucu benim vardığım sonuçlara güvenmeyenler aramayı kendileri yapabilirler). Bu dönem arasındaki koleksiyona damgasını vuran, Jan van Eyck’in Ghent sunak resmindeki dev (212.9 sm boyundaki) Adem ve Havva temsilleri; elma yine Havva’nın elinde. (van Eyck'i Dürer'le birlikte, "günahsız Havva" bağlamında sonra ele almakta yarar var.)

Bu dönemden, bu araştırma sayesinde ilk karşılaştığım ve elmalarla ilgili olmasa da ilgimi çeken bir yapıt, Jacopo della Quercia’nın Bologna’daki Fonte Gaia çeşmesi için yaptığı kabartmalar (1435).

Bilindiği (ya da belki de bilinmediği) gibi Jacopo della Quercia, Floransa’da 1400’deki ünlü Vaftizhane Kapısı yarışmasında Brunelleschi ve Ghiberti ile birlikte finale kalan yedi sanatçıdan biriydi. Bugüne kadar verdiğim Rönesans seminerlerinde, bu yarışmayı izleyen 20 küsur yıl ile Botticelli’nin Venüs’ünü yaptığı 1480’ler arasında (taslak ve desenler dışında) çıplak kadın figürüne rastlanmadığını iddia edegelip durdum. Della Quercia’yı (Ghiberti’nin Vaftizhane

kapısı için yaptığı Havva figürleri ile birlikte) bu genellemenin dışında kalan yegâne işleri yaratan sanatçı diye tanıyordum; tamam Havva’yı yeni gördüm ama yine Bologna’daki "çıplak Madonna Silvia"sını biliyordum.

1451-1500 arasındaki 45 resim içinde tanıdık başyapıtlar var; buraya hepsini yüklemeyeceğim. Geçerken yalnız Bosch’unkilerin değil, Giovanni di Paolo diye tanımadığım bir Sienalı ressam ın, Botticelli’nin çağdaşı Filippino Lippi’ninkilerin de “elmasız” olduklarını kaydetmekte yarar var.

Bu döneme ilişkin en ilginç buluş, elmanın tam “el değiştirme” ânında temsil edildiği Grimani Dua Kitabı (Breviary) — 1490-1510 yılları arasında üretilmiş bu yapıt, WGA notlarına göre 831 sayfa ve 110 resim içeren yapıt zamanının en ünlü elyazması… (Yapıt hakkında daha fazla bilgi şu sitede bulunabilir: http://www.chd.dk/misc/ABGrim.html).

Bir de Antonio Rizzo’nun heykel çifti var ki (1485), ilk kez elmayı Havva’nın değil, Adem’in elinde gösteriyor.

Hijab

2010-03-12T05:24:00.034+02:00

Bildiğim kadarıyla Ayşegül Sütçü, çıplaklık üzerine tartışmamızın izini sürmeye devam ediyor; bu arada başkaları da katıldı tartışmaya… En kısa zamanda, bunlara derli toplu bir şekil kazandırıp, burada yayınlamaya çalışacağım.

Ama bu arada başka “izlek”lerlede kesişir oldu konu, hiç değilse benim Facebook yazışmalarımda…

Dört gün önce KAMU KURUMLARINDA BAŞÖRTÜSÜ ÖZGÜRLÜĞÜ İSTİYORUZ (SESİMİZİ DUYURALIM) gubuna katılmam için bir davet geldi; biraz otomatik bir tepkiyle kabul ettim daveti; Berin Aksu’dan gelen aşağıdaki yorumu beklemiyordum (memnun oldum tepkinin gelmesine; Facebook’taki etkileşimlerin bir türlü diyalojik bir nitelik kazanamamasından şikayetçiyim.)

Berrin Aksu:
İskender Bey, bunun özgürlük olduğu konusunda hem fikir değiliz..Ancak kadınlara bu tür baskıların yapılmasından ben de bıktım! Kapatması için yapılan toplumsal alan baskılarına daha çok karşıyım !

Biraz gecikerek de olsa ben şöyle bir cevap verdim:

Türkiye’de aydın kültürümüzde politikanın tuttuğu yer biraz Ortaçağ’da teolojinin tuttuğu yeri andırıyor; her şeyi oraya referansla anlamlandırmak zorunda hissediyoruz kendimizi. Facebook sayfalarının politik görüşlerin tartışılması için kullanılmasına elbette karşı değilim ama biraz bu basınçtan kurtulmak, ferahlamak adına ben kendi sayfalarımda siyaset tartışmalarını asgaride tutmaya çalışıyorum. Ama bir kadının bana bir mesaj atıp kamusal ortamlarda istediği başörtüsünü takabilmesi için istediği desteği yanıtlamak, benim için politik olmaktan çok insaniyet ve terbiye meselesi.

Bir de işin mesleki yönü var: Bir öğretmen olarak fiili ya da potansiyel öğrencilerimin bana ulaşmasını engellenmesi ya da mesela Psikologlar Derneği’nin bir mesleki eğitim faaliyetini Harbiye binasında düzenleyerek başörtülü psikologların katılımını engellenmesi benim doğrudan mesleki (hatta isterseniz “ticari” de diyebilirseniz) çıkarlarımı tehdit ediyor.Yani demek istediğim, benim kadınların kamual ortamlarda başörtüsü takmalarına (Facebook sayfasında) verdiğim destek, genel insan haklarından ya da kadınlık durumu hakkındaki tahlillerimden çok, özel çıkarlarımdan, hayat içindeki yerimden kaynaklanıyor.

Tartışmanın uzayacağını sanıyordum; küçük bir çalışma yapmaya karar verdim. Şu günlerde kafayı deviantArt’a takmış durumdayım ya— konunun orada nasıl ele alındığına bir göz atmaya karar verdim.

Siteyi hâlâ bilmeyenler için kısaca anlatayım; sitede istediğiniz herhangi bir kelime dizini üzerinden ya en yeni yüklenen, ya da en popüler ona imgeler arasından bir arama yapabiliyorsunuz; sonuçların her 24’ü bir sayfa üzerinde gösteriliyor. Ben popüler imgeler üzerinden dört ayrı arama yaptım “turban”, “türban”, “headscarf” ve “hijab”. Bir tek sonuncusu bana ilginç gelen sonuçlar verdi. İlk sayfadan gözüme çarpanlar, sevdiklerim, resim altları ve sanatçıları hakkında, çoğunlukla tahminî bilgilerle birlikte aşağıda….

Amacım kimseyi sinir etmek değil; taraf olmakla karşı olmanın dışında kalan bazı seçenekleri sunmak istedim herhalde.

HeDzZation

http://hedzzation.deviantart.com/art/Hijab-84756160

Üstte yer alan HeDzZaTiOn, sanatçının sitede kullandığı mahlas; sayfada yer alan ilk iş olan bu resim, bu sayfaya yükleyeceklerim arasında en az sevdiğimi...

Sanatçı, çoğunlukla olduğu gibi kendisi hakkında çok az bilgi vermiş; Beyrut'ta yaşıyormuş, en sevdiği sanatçı olarak Tanrı'ya işaret ediyor. Resim altı olarak da şunları yazmış:

a response to those out there who consider hijab to being ignorance... words cant really say...

Mümin olduğu anlaşılıyor.

JalehMinau

http://jalehminau.deviantart.com/art/Hijab-136560867

Bu ise yükleyeceklerim arasında en sevdiğim, etkileyici bulduğum resim. Sanatçı kendisi hakkında hiç bilgi vermemiş; resim altı da yazmamış. Yalnızca yazdığı üç kısa günlük notundan, herhalde Filistin'de yaşadığı anlaşılıyor. Kardeşi (ya da abisi) bir süre ailesinden uzakta (tutuklu ya da göz altında) kalmış, resmin deviantArt'ta yayınlanmasından (10 Eylül 2009) kısa bir süre sonra serbest bırakılmış.

Sitedeki çoğu sanatçıyla kıyaslandığında JalehMinau'nun galerisinde çok az iş var; hepsi hepsi yedi tane; iki tanesinde bu kez peçeli erkekler gösteriliyor:

Yazdıklarından, JalelMinau'nun Müslümanlıkla ilişkisini anlamak güç; ama işlerini gördüğümüz her iki sanatçının da yüzlerini şu ya da bu şekilde inançlarından ötürü kapadıkları, o yüzden öyle resimler çektikleri/çektirdikleri anlaşılıyor.

Bundan sonraki örnekler biraz farklı.

LilyChi

http://lily-chi.deviantart.com/art/Hijab-115469799

I know she is not wearing a Hijab. I chose that name because it has meaning to me. Recently I've seen so many women with Hijab, and I've begun to learn about their traditions. I made this especially for a friend who does wear Hijab but I wanted to make her feel like a desert princess when she's so far away from home.

LilyChi Avustralya'da yaşıyor (isminden kadın -genç kız- olduğunu tahmin ediyorum); atları ölesiye seviyor ve onları hayatta tutmak için yapmayacağının olmadığını söylüyor. Kaç yaşında olduğuna dair bir bilgi vermemiş; en sevdiği oyun Sims 3.

LilyChi'nin kaygsını "anlamaya yönelik" diye niteleyecek olursak, bundan sonraki örnekteki hijab kullanımının motivasyonu ise tamamen profesyonel ya da "sanatsal".

HeartThrobTawd (Tawd Favela)

http://heartthrobtawd.deviantart.com/art/Hijab-Girl-Stencil-89456011

I never thought this would get popular lol. Thank you everyone

Update: K I DONT MIND if you spray this on your xbox ps3 backpack tattoes lol things like that. As long as you're not putting your name on it I'm pretty much fine. Lol send me a picture of your imprint of my stencil. I do not want this as a logo or things of that nature. I do art for a living.

Kendisi hakkında yazdıklarından Tawed Favela'nın Orange County'de yaşadığını anlıyoruz; sanata (çizime) yönelmesinin nedenini, MOMA gibi yerlerde gördüğü sanat eserlerinden nefret etmesi olarak tanımlıyor.

Son olarak bir de "hile" yaptım; hem resmi sevdiğim için ama özellikle de konumuzla çok ilişkili olduğundan ikinci sayfadan da bir örnek seçtim:

e1evn-e1evn (kate)

http://e1evn-e1evn.deviantart.com/art/Hijab-77020684

i know everyone has a picture like this and i know this is not my first, but it was for an assignment...so i'm excused?

Kate de kendisi hakkında bilgi vermeyen sanatçılardan, yalnızca deviantArt'dan ABD'de yaşadığını öğreniyoruz. Resim altından da anlaşılacağı gibi, bu işi "hijab"ı tema edinen tek işi değil.

i read in a book once that the night has a face and that it must sometimes be the face of death, which is only eyes.

Keyfi Yerinde Prometheus

2010-03-07T06:12:00.003+02:00

Geçtiğim hafta içinde bir yıl daha Bilgi’de full-time ders vereceğim kesinleştiğine göre, ciddi bir yazar olma değilse de, hiç değilse bir ders kitabı yazabilme, seminer notlarımı kitaplaştırabilme hevesim, en azından bir-iki yıllığına daha ertelenmiş oldu. O halde, daha işlek bir yazma tarzı tutturabilme meselesi iyiden iyiye aciliyet kazanmış durumda.

Deniz’in (Sözeri, yeğen) önerdiği bir Web sayfası yapma, yeni bir format bu amaca hizmet edebilir mi? Olabilir ama emin değilim.

İyisi mi oradan, Deniz ve Aylin’le (Gürkaynak) konuştuklarımızdan başlayayım. Deniz’in aktardığı verilere göre, Net’te bir klibi izlemeye ayrılan ortalama süre 80 sn, bir sayfaya ayrılanı ise 25-30 sn kadarmış. Ben Facebook’un anasayfasında göz attıklarımın dışında, son 15-20 gündür herhalde her gün neredeyse 100’e yakın imgeye bakıyorumdur. Bunların başlıca iki kaynağı tumblr ve DevianArt… tumblr’da akan resimlere, kendi “dashboard”uma yüklemeye karar vermediysem, bakma sürem herhalde 30 sn’yi bulmuyordur bile… dashboard’a yüklediklerimden her birine bile 30 sn’den fazla baktığım söylenemez.

DeviantArt’ta ise durum biraz daha farklı…. Or4ada 100 kadar “sanatçı”yı düzenli olarak izliyorum (tırnak işaretlerini niye kullandığımı daha sonra açıklamaya çalışacağım). Bu, her gün düzenli olarak 50’nin üzerinde resmin “deviantWatch” klasörüme dolması anlamına geliyor. İlk elemeden sonra sevdiğim 30-35 tanesi, daha sonra ilgili klasörlerde saklanmak üzerei orada bekliyor (dolayısıyla o sayfayı her açtığımda 24 tanesini birden toplu halde görebiliyorum). Yani sevdiklerime bakma sürem en az bir dakikayı bulduğu gibi, en sevdiklerimde rahat rahat aşıyor.

Bu işin nicel, nisbeten kolay kısmı— gelelim akşamla ilgili, daha zor, daha içerikli kısma… Deniz’le Aylin’e zamana dair genel, hani “sosyolojik” diye tabir ettiğimiz bir ilginin ötesinde, heyecanla baktığım bir resim örneği olarak aşağıdaki resmi gösterdim— *heise’nin işinden sonra evdeki makinemin ekranına yüklediğim ilk resim.

Prometheus_by_ToxiCanvas

http://toxicanvas.deviantart.com/art/Prometheus-112322560

Beğenmediler. Ne sonuç çıkaracağız bu durumdan? Birincisi, zaten bildiğimiz bir şey— her güncel sanatta olduğu gibi, deviant işler söz konusu olduğunda, “kanonik” diye addedilebilecek yargıların olanaksızlığı (“bunu biraz gözü, göz terbiyesi olan herkes beğenir”).

Şimdi, ben de tekrar tekrar baktığımda, belki biraz abartmış olabileceğimi düşünüyorum. Ama güzel bir şeyle karşılaştığımızda önemini abartma ya da bu durumda tersi, sevdiklerimizin yargılarımızı gölgelemeleri gibi nisbeten arızî sayılabilecek değişkenleri şimdilik bir kenara bırakalım. Ben neden bu resmi bu kadar sevdim?

Bir kere, söze dökülemeyen, dile gelmez olanın önemi üzerine ne kadar ileri geri konuşuyor olsam da, çoğu entel gibi benim de, sevdiklerim arasında beni dilsiz bırakanlardansa üzerine konuşabileceklerimi, kavramsallaştırabileceklerimi tercih etme yönünde bir eğilim var. Bu resim üzerine de konuşabilir, niye sevdiğimi açıklamaya çalışabilirim; bu açıklanabilirliği de sevmemin nisbeten öznel (ve dolayısıyla “şaibeli”) gerekçeleri arasında saymakta yarar var.

Ama bu kadar mazeret yeter. Neden sevdim?

Adından başlayalım. Her ne kadar, adının her zaman bir resimle ilgili total estetik deneyimimizin aslî bir bileşeni olduğunu düşünmesem, hatta kimi zamanlar, resmin adının çağrışımlarının estetik deneyime gayrı-meşru (estetik, sanatsal olmayan) bir unsur kattığını düşünsem de, bu resim söz konusu olduğunda, adının “Prometheus” olduğunu bilmenin total deneyime katkısının estetik olduğunu düşünüyorum.

Bildiğim Prometheus yorumlarından hiçbirinde (edebî olsun, görsel olsun), Prometheus kendisine verilen cezayı, biçilen kaderi, bu kadar keyifle, zevkle karşıladığını görmedim. Prometheus’un durumdan memnun, kaderini onaylar gösterildiği durumlarda bile, bu memnuniyet buradaki gibi bir keyifli (kendinden geçmiş?) bir teslimiyetin, (bir haz beklentisinin?) değil, bir meydan okumanın, onurluluğun ifadesi olarak gösterilir.

Son bir iki yıldır yaptığım konuşmalarda sanatın hayatı olumlama “görevi” üzerine laf edip duruyorum. Çoğu eserde (Rubens, Goethe) Prometheus kendi kaderini, cezasına, çektiği eziyete rağmen olumlar. Burada azap ve eziyet yok. İyice kavramsal bir dille söyleyecek olursak, Prometheus, yalnızca karşı çıkışını değil, o karşı çıkışı cezalandıran yasayı (kartalı, Zeus’u) da ve daha da önemlisi, yalnızca iradesiyle değil, gövdesiyle de, zevkle onaylıyor.

Ayşegül Sütçü ile Çıplaklık Tartışması

2010-03-03T02:49:00.018+02:00

Halen DeviantArt'ta çıplak erkek figürü fotoları üzerine bir yarışma sürüyor. Adayların toplandığı bir yer ve toplu halde görülebilecekleri (hatta oy verilebilecek) bir yer olmalı ama ben daha bulamadım. Her halükarda, şimdiye kadar benim karşıma çıkan "male nude"lar içinde benim favorim bu (yarışmaya katılamayacak kadar eski bir iş). Sanatçı kendisi hakkında, "ateist olduğu, Richard Dawkins'i ve V for Vendetta"yı sevdiği gibi, beni pek de açmayan tercihleri dışında bir şey belirmemiş.

Görüregiden güzelliği bozarım kaygısıyla, burada paylaşılan resimler hakkında ahkam kesmekten ziyadesiyle kaçınıyorum, ancak bir iki kelime yazmadan duramayacağım. Belki bu şimdiye kadarkilerin içerisinde en beğendiğim male nude olduğundan burada lafa girdim.
Fotoğraf kompozisyon olarak, erkek bedeninin sanata klasik dönemde mükemmellikle yansımış olan ayrıntılarına bugünün bakış açısıyla bakıyor gibi hissettirdi. Fotoğrafı ve modeli Davud'a eş koşmasam da, Michaelangelo'ya poz veren modeli bugün resmetsek herhalde yine bu açıdan bakardık diye düşünüyorum.

Bugün lafa girmemin asıl nedeni ve asıl merak ettiğim ise, estetik anlayışına su damlalarının ne zaman dahil olduğu? Buradaki su damlaları olmasa eser nasıl etkilerdi bizi? Ne zaman beğenimiz -sözde-biraz daha erotizm kokan su damlalarına gereksinim duymaya başladı?

Kişisel görüşümü yazacak olursam, sanırım sanattaki damlalarla aram iyi değil, adama bir havlu uzatma isteği duyuyorum.

Damlacıkların mermer üzerindeki temsilinin bildiğim en eski örneği "Ludovisi Gaul" diye bilinen -230-20 yıllarına ait yontu örneğindedir ve ''tahmin edilebileceği' gibi bunlar su değil kan damlalarıdır. Yukarıdaki resmi Wikipedia'dan da bulup büyüterek damlaları daha yakından tetkik edebilrsiniz.

Şu “ıslak bedenler” meselesi….

Ayşgegül Sütçü şöyle sormuştu: “Bugün lafa girmemin asıl nedeni ve asıl merak ettiğim ise, estetik anlayışına su damlalarının ne zaman dahil olduğu? Buradaki su damlaları olmasa eser nasıl etkilerdi bizi? Ne zaman beğenimiz -sözde-biraz daha erotizm kokan su damlalarına gereksinim duymaya başladı?”

Ayşegül, fotoğrafı bedenlerin, resim çekilmek üzere, “sonradan” ıslatıldığını farz ederek soruyor soruyu…? Büyük bir olasılıkla, yukarıdaki fotoğraf için olduğu kadar, *torsal’ın tartışmayı ilk kışkırtan fotoğrafı için olduğu kadar yukarıdaki fotoğraf için de doğru bu kabul (zaten bu fotoğrafı çok beğendiğim için değil, sanatçının daha sonra yükleyeceğim başka işlerinin de sordurttuğu sorular için yükledim.) Burada mesela sormadan edemiyorum— “nemsiz”, pürüzsüz, tenin ışığı hiçbir sıvı ile kırılmadan yansıttığı imgeler de bir anlamda “sonradan” imal edilmiş imgeler, değil mi?

Islaklık meselesini, ten üzerindeki su damlalarından önce terden hareketle konuşmamız gerekmiyor mu? Ayşegül’ün verdiği örneği kullanayım: Michelangelo’dun David’inin tersiz gövdesi başka bir bakımdan sorunlu değil mi?

Ayşegül:

Evet, kesinlikle ter ile ıslanmış ya da cildin doğal pürüzlü yapısı sayesinde "beneklenmiş" bedenlerin değil, özenle yağlanıp üzerine su püskürtülerek her yerine sonradan (hatta doğal olmayacak denli eşit boyutta) damlacıklar kondurulmuş bedenlerin estetik değeri hakkında bir soruydu benimki.

Bu damlacık meselesinin heykelden ve hatta resimden çok fotoğrafa (ve videolara -duş altında ve denizde çekilmiş klipleri göz ardı edemem) konu olması ve bu ıslak beden beğenisinin 20 ve 21. yüzyılın bir eğilimi olduğuna dair izlenimim bu soruyu getirdi.

Aslında elbette bu bakımdan David'in pürüzsüz ve tersiz gövdesi de benzer bir sorun taşıyor. (gerçek olmayacak kadar pürüzsüz ciltlere mermer gibi dendiği de malum)...

İskender:

Peki, haydi tartışmayı bir adım ileri götürelim:

“Doğallığı”, kimi modernistlerin denediği gibi, estetik tartışmalarından tartışmalarından da erotizm tartışmalarından da tamamen sürgün edemeyeceğimiz bana aşikâr görünüyor. Yine de, Ayşegül’ün beğenmemesini doğallıkla (“gerçek olamayacak kadar”) gerekçelendirmesini ben biraz fazla kestirme buluyorum. Tabii bu format, kestirme yazmayı zorunlu kılıyor, belki bir süre sonra daha “notlar” seçeneğine başvurmalıyız.

Ama ben de kestirmeliğe sığınarak, “doğal” olan bazı unsurların, özellikle de çıplak erkek bedeni söz konusu olduğunda penisin, estetik olarak sunulmasının son derece güç olduğunu söyleyeceğim. (Michelangelo’nun David’inin başarılarından biri de buydu.)

*cable9tuba çıplak (siyah) erkek bedeni üzerine yoğunlaşan bir sanatçı; çok farklı varyasyonlar deniyor. Bilinçli olarak üzerinde çalıştığı konulardan birinin de, penisi, pornografinin gölgesinden kurtarıp, doğallığı içinde göstermeyi başarabilmek... Yukarıdaki örnek, bence bunu başardığı örneklerden biri...

Bir başarıdan söz ediyoruz, çünkü doğallığı içinde gösterilen şeyler her zaman güzel olmuyor. (Courbet’nin ünlü resminin göstermeye çalıştığı şeylerden biri bu muydu?)

Ayşegül:

Peki, söze kendim ettim kendim buldum diye girerek başlıyorum.. Fotoğraftaki damlacıkları beğenmememden yola çıkıp doğal olan ile yapay olan arasındaki seçime geldik. şüphesiz bu tür on - off ya da iki kutuplu bir beğeniye sahip değilim, iki aşırı uç arasında herhangi bir yere denk düşen herhangi bir yapıtı beğenebileceğimi biliyorum.

Plastik sanatların tümü, doğal olanın yapay bir tekrarı olduğuna göre, sanatsever olduğunu iddia etme ukalalığını gösteren biri olarak yapayı sevmediğimi söylemek inandırıcı olmayacaktır.

Öte yandan insan bedenini konu alan fotoğraflar söz konusu olduğunda, doğal olanı beğenme eğilimim sürüyor. Biraz düşündüğümde, pek çok doğallıktan uzak insan bedeni fotoğraflarını da sevmiş olduğumu hatırlamakla birlikte, bu konuda beğenimin bir tutarlılığı olduğunu gördüm. Fotoğrafta beğeni kuralım, saf doğal halin estetik pozları ya da yapaylığını doğallık diye yutturma çabası taşımayan ve yapaylığını gururla taşıyan eserler.

Burada kastettiğim şey çok açık aslında. Sanatta içtenlik ve dürüstlük istiyorum.
Bir süredir telefonum ile çektiğim fotoğrafları i-phone applicationları aracılığı ile doğallığından tamamen çıkarıp yeni bir estetik olarak öneriyorum. Doğallığı bir takıntı gibi savunsaydım bu eylemim tutarsızlığıma işaret edebilirdi ama hayır. Onlar doğal olduğu iddiasında olmayan, yapay ürünler olduğu ayan beyan ortada olan fotoğraflar, ki üzerlerindeki onca oynamadan sonra onlara fotoğraf değil resim demeyi tercih ediyorum.

Benim içten bulmadığım, (bu konuya dahil olmama da neden olan) *torsal'ın terli vücut görüntüsü vermesi için özenle ıslatılan ve gerçek bir terlemede ya da sudan çıkmada rastlanamayacak düzenlilikte bir damlacık dağılımı elde edilmiş çıplak erkek bedeni fotoğrafı. Doğal olanı üstü kapalı makyajlarla değiştirip doğalmış gibi sunmayı içten bulmadığım gibi, estetik olarak çok güzel bulsam da bir şerh koyuyorum sanıyorum.

Doğal olanın daha "Gerçek" olduğunu kabul ederek şunu öne sürebilirim ki, doğal kusurlu varoluşumuzla yüzleşmek ve bununla tatmin olmak kolay değildir, aynen Gerçek ile
yüzleşmenin kolayn olmadığı gibi. Kanımca, Courbet'nin yukarıda sunulan L'origine du Monde başlıklı resmi bu yüzleşmeyi en iyi yansıtan eserdir.

Doğal kusurludur. İnsan bedeni bu kusurluluğun en mükemmel örneğidir. Hiç bir insan yoktur ki bedeni simetrik ya da tam orantılı olsun. Gerçekle yüzleşmek, doğal ve kusurlu olanla
yüzleşmektir. İnsan kusurluluğunu bilerek yaşayan tek canlı olarak bir nevi lanet yüklenmiştir.
Bu bakışla sanat insanın kendi kusurlu varoluşuna karşı bir başkaldırı olarak ele alınabilir.
Sanat tarihinin belli başlı eserlerinde gerçeğin resmedilişinde hep bir "yan çizme", bir yapaylaştırma eğilimi görülebilir. Bunun art alanında doğalı yaratma yetisinin yalnızca tanrıda olması ve sanat yolu ile yaratırken tanrı katına öykünmeme alçakgönüllülüğü olabilir. ...

Bu nedenle Adem ile Havvanın edep yerlerinde incir yaprağı havada asılı gibi durmakta ya da kenardan uzanan bir gül dalı tam da en doğru yeri kamufle etmektedir. Ya da çıplak erkekler son derece doğal olduğu herkes tarafından bilinmekle birlikte estetik olmayacağı kaygısı ile gerçeklikten uzak küçültülmüş boyutta penislerle resmedilmiştir, kolların doğal uzantılarının estetik bulunmamasının da torsoların kolsuz ve bacaksız olmasının nedeni olduğu gibi.

Kanımca sanat, insanın yüzleşmeye cesaret edemediği kusursuzluğunu düzeltme çabasıdır. Yine kanımca sanat, insanın yüzleşmeye cesaret edemediği Gerçek'i temsili olarak esere yansıtma çabasıdır.

Tablolarda günahkarlık, şehvet, cüret yasak meyva ile sembolize edilir. Resmedilen çıplak kadın bedeni ancak melek ya da tanrıça olduğu öne sürülerek sergilenebilir. Gerçekleri herkes bilir, herkes her kadının içinde meleğin yanısıra bir fahişe de olduğunu, kadının anne de olsa tanrıça da, yaratıcı şehveti yaşadığını, her gün kendi çıplaklığı ile başbaşa kaldığını bilir ancak bunu kusur kabul etme eğilimindedir. Bu kusuru sanat eserinde çıplaklığı tanrısallıkla, kutsallıkla ya da mitlerle anıştırarak yansıtır.

Bildiğim kadarıyla, sanattaki bu içten olmama geleneğini bozup, çıplaklığı ilk defa bir ölümlüye yakıştıran, ve bunu da büyük bir meydan okuma ile daha önce Urbino Venus'unu resmeden Titian'ın tablosunun (1538) hemen hemen aynısını bir odalığı resmederek yapan Edouard Manet ve ünlü tablosu Olympia (1863) olmuştur. Gerçeği resmetmenin zorluğundan çok
gerçeği (onunla yüzleşmek pahasına) izlemenin zorluğu sayesinde Olympia'nın kaderi pek çok sergiden aforoz edilmek olmuştur.

İşte Courbet sanatın sembolize eden, "mış gibi" yapan, gerçekliği ancak kabul edileblir düzeyde sunan geleneğine karşı çıkan L'origine du Monde'u da insanın en bildik gerçeğini
tokat gibi yüzüne çarpan bir resimdir. Üstelik eser "dünyanın merkezi" ya da diğer bir deyişle "yaşamın kaynağı" olan ismi ile de en temel soruya nereden geldik sorusuna en gerçek yanıt olma niteliği taşır.... Devamını Gör

Courbet (ilginçtir, sanatsever bir Türk'ün ısmarlaması üzerine) yaptığı bu tabloyu hiç sergileyemez. Sonraki dönemlerde ne gerçekle yüzleşmeye cesaret edip bu resmi yaptıran Türk ne ondan sonraki sahibi ne de son sahibi postmodernist psikanalist Jacques Lacan açıkça sergileyebilmiştir bu resmi. Besbelli edindiklerine göre beğendikleri bu resme olan beğenilerini göstermek dahi cüret istemektedir.

Kanımca, çağdaş sanat, içtenliğin ve dürüstlüğün bu bakımdan ön planda olduğu sanattır. Psikanalizden sonra yaygınlaşan insanın kendi korkularıyla yüzleşme geleneği insanı kendi kusurluluğu ile ve Gerçek ile önceye göre daha kolay yüzleşebilir kılmıştır. Sanıyorum bu gelenek sanatta da kendini içtenlik ve dürüstlük olarak yansıtacaktır.

Bu bakımdan cable9tuba adlı sanatçının, konu olarak kullandığı çıplak erkeğin penisini tüm doğallığıyla fotoğrafladığı resmi bence -erkeğin terlik giymiş naif ayaklarının da etkisiyle- tam bir içtenlik örneğidir.

İçinde yaşadığımız bilgi iletişim dönemi benim için Gerçek'ten kaçma değil, Gerçek'le olabildiğince yüzleşme ve kusurlu güzelliğin farkına varabilme çağı, ya da son olarak eklediğin kadın resimlerinden renklerin ters konumlandırıldığı versiyonundaki oynamalarla kusuru olabildiğince abartarak yeni bir estetik önerme çağıdır.

Ayşegül'ün son cümleleri, benim konumuzla bağlantısını çok açıkça kurmadan Facebook'a yüklediğim aşağıdaki resimlerle ilgiliydi. (Genellikle böyle şeyleri atlamam ama deviantArt'tan alınma bu resimlerin sayfa adreslerini nereye kaydettiğimi bulamıyorum.)

Gördüğünüz gibi tartışma sonuçlanmış olmaktan çok uzak; başka katkılarla da devam edeceğini umuyorum.

Bach Arya Tazelemek

2010-02-23T04:14:00.007+02:00

Dün gece Klaus Gesing üzerine yazdıklarımdan sonra, bu akşam yine kendimi hiç beklemediğim bir şekilde yeniden onun Bach albümünü dinler buldum. Aslında şaşırtıcı olan, Gesing’i dinliyor olmak değildi, bilmiyorum kaç yıl sonra ilk kez Bach’ın herhalde en ünlü melodisi, 1068 eser sayılı orkestra süitinden malum aryayı, sıkılmadan, içim bayılmadan, büyük bir zevk alarak, evet huşu içinde dinleyebiliyor olmaktı.

Ne demek istediğimi anlamak için, sabrınız varsa aryayı bir kez daha aşağıdaki yorumdan dinleyin (hiç değilse orijinal sazlarla icra ediliyor olmak gibi bir avantajı var).

Max Reger’in iki piyano düzenlemesi, melodiyi asgarî çatısına indirerek insanın müzikle daha “akademik” olsa da, yine de daha taze bir ilişki kurmasına imkan veriyor.

http://rapidshare.com/files/354477216/_16___Hector_Moreno___Norberto_Capelli__Suite_n_3_in_D_maj._BWV_1068_Air.ape

Aryayla yeni tanışmış olanlar, ilk tanışıklığın büyüsünü üstünden atamamış olanlar, buraya kadar yazdıklarıma herhalde fena halde gıcık kapmış olacaklardır. Onlardan bu düzenlemelere yine de bir şans tanımalarını rica edeceğim.

Tabii, “cazlanmak” ille de her zaman müziğe yeni bir şey katmıyor, zenginleştirmiyor. Charlie Mariano sevdiğim bir saksofoncu; düzenlemesinin yarattığı “yadırgatma” etkisiyle olsun, insanın kulaklarını daha bir açmasını sağladığı söylenebilir. Yine de ben, ille de dinlemeye mecbursam ve piyanoda Johannes Schenk’in yaptığı parlak oyunlara rağmen, onların yorumundansa daha “sadık” bir yorumu sanırım tercih ederim. Karar sizin:

http://rapidshare.com/files/354484693/Johannes_Schenk_feat._Charlie_Mariano_As_Time_Goes_B.A.C.H_03_Air__Orchestersuite_Nr.3_D-Dur__BWV_10

Oysa, Glauco Venier ile Klaus Gesing’in yorumunda ilk dakikanın sonunda müzik hiç beklenmedik bir hayatiyet, tazelik kazanıyor.

http://rapidshare.com/files/354483123/Glauco_Venier__Klaus_Gesing_04_Orchester_Suiten_-_BWV_1068.mp3

Nolur, bu ünlü aryanın sizi böyle heyecanlandıran başka yorumları varsa, lütfen bana haber verin.

Brahem dolayısıyla yeni bir müzisyen: Klaus Gesing

2010-02-22T02:46:00.001+02:00

Güzel geçmiş ama çok yorucu bir haftanın sonunda, birbiriyle tamamen ilişkisiz iki şey:

Anuouar Brahem’in albümü hakkında hâlâ net bir fikir sahibi olamadım. İlk parçasından sonra biraz hayal kırıcı bulma eğilimindeyim. O yüzden, şimdilik yalnızca onu paylaşacağım…

http://rapidshare.com/files/353604916/Anouar_Brahem_01_The_Lover_Of_Beirut.mp3

Daha heyecan verici değilse de, eğlenceli olanı ise, bu albümün “as konuk sanatçısı” bas klarnetçi Klaus Gesing’in izini sürmek oldu. İçinde yer aldığı albümler içinde ağ dünyasında en çok söz konusu edileni, Norma Winstone ve daha önce Bach yorumlarında da birlikte çalıştığı Glauco Venier’le birlikte 2007’de çıkardığı, “Distances” albümü…

Ama önce Bach’tan bir parça… Albümün tamamının bende hatırı sayılır bir iz bıraktığını söyleyemem. Ama kayıtsız şartsız sevdiğimi söyleyebileceğim keman solo sonat ve partitalarından farklı olarak Bach’ın viyolonsel solo sonatlarını fazla ağır, hatta kasvetli bulduğum zamanlar olabilir. Ancak, Gesing ve Venier, BWV 1007 ile o kadar “yamuk” ve keyifli bir ilişki kuruyorlar ki, sırf sevmeden de edemediğim viyolonsel sonatların başka nasıl da dinlenebileceğini hatırlamak üzere bu parçaya sık sık döneceğimi tahmin ediyorum.

http://rapidshare.com/files/353989711/Glauco_Venier__Klaus_Gesing_03_Sechs_Suiten_f__r_violoncello_solo_-_BWV_1007.mp3

Ben NormaWinstone’u Distances albümüyle birlikte yeni tanıyorum. Onun sesinin büyüleyiciliğini en iyi ele veren, orada da, albüme adını veren birinci parça…

http://rapidshare.com/files/353609872/01-Distance.flac

Ama Klaus Gesig’in müzisyenliğinin tadına varmak için daha sonraki parçalara da, mesela şu standardın yorumuna kulak vermek gerekiyor: “Everytime we say goodbye”

http://rapidshare.com/files/353994937/02-Every_Time_We_Say_Goodbye.flac

(Bu sayfa için görsel malzeme için ararken iki şey keşfettim: Birincisi GHesing’İn kendi sayfası için seçtiği parçanın da yukarıdaki parça olduğu; sevindim tabiatiyle…

İkincisi, Distances’ı kısaca da olsa tanıtan Türkçe bir site; ileride herhalde daha çok yararlanırım:

http://stereomecmuasi.com/muziktavsiyeler/caz/normawinstone.htm)

Ingres- 19. Yüzyılda Muhafazakarlığın İmkansızlığı

2010-02-20T06:44:00.009+02:00

Belki buraya bundan böyle, tumblr’da bulduklarımdan esinlenmiş, böyle kısa kısa notlar da eklerim. Bu, bir ilk deneme…

Tumblr’a “Study for Golden Age” (1862) ile ilgili olarak, “Ingres’ın yaptığı ve gerçekten sevdiğim belki de tek iş” diye yazmıştım. (Oysa sanat tarihinin büyük ustalarının çoğunu zaman içinde, mesafeli bir yerden de olsa, sevmeyi, ya da sevmeyi değilse de bir düzeyde ve kısmen anlamayı, öğrendim— Velasquez tipik bir örnek.)

Taslağın hazırlığı olduğu büyük tabloda ise (galiba Ingres’ın en büyüklerinden biriymiş) 19. yüzyıl neo-klasisizmini en sevmediğim (ucuz?, bayağı?, gösterişçi?) halini görmeye devam ediyorum.

Genel olarak Ingres, bir çok ünlü imgesinde yaptığı gibi, ifadeciliği denemeye kalkıştığında, genellikle teatrallikte kalıyor; ünlü örnekte olduğu gibi (belki bazı portreleri bu istisnanın dışında bırakılabilir).

İlginçtir, DeviantArt’ta karşılaştığım yegâne Altın Çağ için Çalışma’yı yeniden yorumlama denemesi de, desene (çok ilginç olmasa da) bir ifade kazandırmayı denemiş.

http://screamingfish.deviantart.com/art/quot-Betrothed-Couple-quot-aft-Ingres-20572682

Sorun sanırım daha genel: 19. yüzyılda muhafazakârlığın, hiçbir zaman gerçek bir yönelimi ifade edememesi, sahicilik, içtenlik kazanamaması ile ilgili…

Peki, ben niçin seviyorum Altın Çağ için Çalışma’yı? Dürer’le ilişkilendirdiğim için olabilir mi?

Anuouar Brahem'in Yeni Albümü dolayısıyla

2010-02-18T04:04:00.005+02:00

Facebook’a yazdığımda retorik gibi tınlamış olabilir ama gerçekten anlamıyorum nasıl olup da geçen yıl Anuoar Brahem’in yeni albümü “The Astounding Eyes of Rita”nın yayınlanmasını nasıl olup da ıskalamış olduğumu; ağ dünyasını çok daha iyi takip ettiğimi sanıyordum.

Belki biraz bunun (önce kendime karşı) mahcubiyeti ile ama biraz da dönemin ilk haftasını iyi tamamlamış olmanın keyfiyle kendime verdiği izin sayesinde, hemen bu blognotun başına oturdum. Hem yeni albümden biraz söz edebilmek için, hem de gece boyunca Brahem’in dünyasının tanımadığım köşe bucaklarını araştırmak için (oysa aslında, Osman Börütecene’nin Gençlik ve Seks üzerine yaptığı yorumun da kışkırttığı, hatta talep ettiği Kuşak Aritmetiği yazsını yazmam lazım).

Ama öyle görünüyor ki, albümün kendisinden söz edebilmek için biraz daha çok zamana ihtiyacım var. Dolayısıyla, köşe bucakla başlayacağız:

Albümün indirilmesini beklerken, YouTube’da Brahem’in, 31 Mayıs 1991’te Frankfurt’ta Deutsche Jazzfest’te (yani Garbarek-Brahem’in Madar’ından üç yıl önce, (“Barzakh”ın yayınlandığı yıl) vermiş olduğu olağanüstü bir konser kaydına rastladım. Kaydı bloga gömmeye çalışacağım ama not olarak iletebileceğimi sanmıyorum.

Burada yorumladıkları parça, ilk kez Garbarek’in 1988 tarihli Legend of Seven Dreams albümünde yer alan “Brother Wind” parçası… Garbarek parçayı seviyor olmalı ki, 1993 tarihli “Twelve Moons” albümüne de, bu kez marş formunda yer vermiş. Brahem’in katkısının parçayı ne kadar farklılaştırdığı hakkında bir fikir vermek için, her iki yorumu da aktarıyorum. Önce 1988 versiyonu; burada davullarda Brazilyalı perküsyoncu Nana Vasconcellos yer alıyor.

http://rapidshare.com/files/352162696/Jan_Garbarek_04_Brother_Wind.mp3

İkinci albümde Vasconcellos’un yerini, konser kaydında da izlediğiniz Fransız davulcu Manu Katche alıyor:

http://rapidshare.com/files/352166342/Jan_Garbarek_Group_03_Brother_Wind_March.mp3

Bu akşam için havlu atmadan önce, paylaşma istediğim son parça, yine Brahem'den; "ustası" diye anılan ve 2007'de ölen Ali Sriti ile birlikte, Fraid Ghos'un "Endülüs Geceleri" başlıklı parçası için yaptıkları bir düet... Ali Sriti'den kaydedilmiş başka bir şey bulamadım.

Gençler ve Erotizm

2010-02-14T06:32:00.011+02:00

Genellikle ahlakçı bir çerçeveden “oğlancılık” (ya da belki de daha doğru deyişle “sübyancılık”) diye adlandıran şeyi, ideal içeriğini de gözeterek anlamlandırma çabasıyla, sanırım ilk kez, Doris Lessing’in Golden Notebook romanında karşılaşmıştım. Şimdi ilgili pasajı yeniden okumak üzere gidip kitabı bulmaya üşeniyorum ama yanlış hatırlamıyorsam, sevgilisi tarafından daha genç bir kadın uğruna terk edilmiş, üstelik kendisi de bir oğlan çocuğu annesi olan bir kadın ağzından yazılmıştı. Henüz, cinselliğin ikincil özelliklerini de yüklenerek toplumsal cinsiyet rolünü kuşanmamış, “tüyü bitmemiş” genç gövdelerin taşıdığı cazibeyi anlamaya, anlatmaya çalışıyordu. Çeşit çeşit toplumsallıkların yarattığı bölünmelerin atfettiği zehir (ve anlamlılıkların) dışında kalan bir nesneye ulaşma vaadiyle harekete geçen bir arzu (bunlar tabii Lessing’in cümleleri değil, onunkiler çok daha iyiydi).

Venedik’te Ölüm’ü unutuyor değilim. Ama Thomas Mann’da çok daha derin, karanlık, adı üstünde daha ölümcül bir enerji hareket ediyor gibi… Thomas Mann’ın (ve Visconti’nin) Tadzio’su diyelim Donatello’nun David’ine biçimsel olarak benziyor olabilir ama Lessing’in anlatmaya çalıştığı arzu, erken Rönesans’ın hümanistik enerjisine çok daha akraba gibi duruyor.

Ama her iki durumda da yaşlı ya da hiç değilse yetişkin gözler tarafından görülmüş gövdeler, onlara duyulan arzu anlatılmaya çalışılıyor. Oysa, beni bu notları yazmaya kışkırtan imgelerin en çarpıcı yanı, 22 (şimdi belki 23) yaşında Çinli bir genç tarafından yapılmış olmaları…

Bana Twilight dizisinde ifadesini bulan erotizmle aynı kumaştan dokunmuş gibi geliyor bu imgeler. Paradoksal deyişler kullanmadan edemiyorum bu imgeler ve çağrışımları hakkında bir şeyler söylemeye çalıştığımda… Birbirlerine arzuyla sarıldıklarında bile sanki monadikmiş, dışarıyla açılan pencereleri yokmuş gibi duran gövdeler, bir ilişki çağrısı içermeyen bakışlar…

Şimdi ara adımları kuramayacağım( ve psikanalitik ortodoksiler içinde düşünen arkadaşları herhalde dehşete düşüreceğim) ama sanki neredeyse yetişkinlerin ve hatta çocukluğun da anlam dünyasından hiç beslenmeyen, Oidipus kompleksini neredeyse tamamen kısa devreye uğratmış bir erotizm.

Şöyle demek çok kaba bir genelleme mi olur? Hayatın ivmesi (teknolojik değişme) hız kazandıkça ve insan ömrü uzadıkça kuşaklar arasındaki mesafe açılıyor— kuşak çatışması, yerini okuma güçlüğü gibi bir şeye bırakıyor.

(Yazıya başlık atarken güçlük çektim... Eminim bizden önceki kuşaklar da sık sık "gençler ve cinsellik" gibi başlıklar altında yazılar yazmış, düşüncelerini örgütlemişlerdir. Aynı kaygılarla mı?)

NoBlues

2010-02-02T07:31:00.003+02:00

Bu notu belki de sırf, bir Karşıdan Sesler notu göndermeyeli artık çok uzun zaman oldu, diye yazıyorum. Özellikle şu son bir aydır filan, akşamları daha ziyade Sanat Tarihi seminerleri için resim bakar, onlar üzerine düşünürken, üzerine çok da fazla yoğunlaşmamı gerektirmeyen dünya müziği örnekleri dinliyorum. Bu arada, belki çok kalıcı olmayan ama dinledikçe insanın içini ferahlatan bazı keşiflerim olmadı değil; münferit parçalar oldukları ölçüde ve YouTube’da kayıtlarını bulduğumda, bunları Facebook üzerinden paylaştım.

Ama Port o’ Monkey grubunun YouTube’da yayınlanan Sinagog konseri müziğe bir şey katmaktan ziyade eksilten bir örnek… Ama hiç değilse o sayede, “ileri orta yaşlı” gibi göründüklerini gördüğümde, kendilerine içim daha da bir ısındı; yaptıkları müziği Web (http://evergreenemusic.com/portomonkeys.html#artist_bio) ve MysSpace sayfalarında “flamenco fusion” ya da “İspanyol-Ortadoğu” diye tarif ediyorlar. 2009’da yayınlanan Crossing galiba tek albümleri… Albümün son parçası “Rumba in E Minor”’ gönderiyorum (bu arada albüme ulaşmamı sağlayan Evrenselmuzik’e teşekkürler.)

http://rapidshare.com/files/344645156/PortOMonkeys-TheCrossing-13-RumbainEminor.mp3

Tanıtacağım ikinci grup, daha bir oturmu,ş, kendine yer edinmiş: Şimdiden Ekşi Sözlük’te yankı bulmuşlar: “hollandali folk blues icra eden, araya arabic sound sıkıştıran bir grup. Şimdiye kadar üç albüm çıkarmışlar; ilk albümleri Ya Dunya’yı bulamadım. Aşağıdaki parça, Farewell Shalabilyya albümünün albümle aynı adı taşıyan son parçası.

http://rapidshare.com/files/344650771/_10___NO_blues__farewell_shalabiye___single_version__.wav

Çok emin değilim ama sanki, 2009 tarihli son albümleri Lumen’de albüm boyunca aynı kaliteyi tutturamamışlar gibi…. “Omni” albümün üçüncü parçası…

http://rapidshare.com/files/344653103/03._Ommi.mp3

İspanya'da Rönesans- Kuzey Etkileri

2010-01-29T07:26:00.010+02:00

Blake’le işimi bitirmedim, biter mi hiç? Yazmak istediğim, kafamda bir yere kadar toparladığım en az bir yazı (not) daha var, Blake’in 18. yüzyılın dinî tartışmaları, özellikle Deizmle, ama oradan giderek genel olarak “immanentism”le, “vahdet-i mevcutçuluk”la ilişkisi üzerine... Ne de ara bir parantez olarak açtığım “animalism” temasıyla işimi bitirdim. Ama bunlar şimdi beklemek zorunda kalacak; romantizme modernizme giden sürecin tarih-öncesinde son yapı taşını, Goya vesilesiyle İspanya’yı gözden geçirmek üzere…

Bu akşamki notları, elimden geldiğince, tam anlamıyla, çalışırken tutulmuş notlar şeklinde yazmaya çalışacağım— yani önceden kurgulanmış bir tema ya da tez doğrultusunda tasarlanmış bir yazı gibi değil de, karşıma çıktıkça paylaşılmaya değer bulduğum kaynakları, aklıma düşen hipotezlerin bir derlemesi…

Dolayısıyla, şimdilik 15. yüzyıl İspanyası’nı diğer bütün Avrupa ülkelerinden ayırt eden özellikler, “convivencia” ve sonunun ne anlama geldiği, taassubun kökenleri hakkındaki parlak fikirlerimi formüle etmeye kalkışmayıp, ilk karşıma çıkan kaynakla başlayayım… Giriş için çok elverişli bir liste sunan bir sayfa:

http://www.visual-arts-cork.com/history-of-art/spanish-renaissance-artists.htm

Alfabetik sırayla ilerlediğimde ilk karşılaştığım, daha önce de, o tarihlerden kalma gördüğüm tek giyinik Aziz Sebastian olduğu için dikkatimi çekmiş olan bir resim. 1470-90 arası faaliyet gösteren Juan de la Abadia’ya ait.

Şimdi bir gün sonra, dün yukarıdaki siteden alıp aşağıya eklediğim listeyi alıp önüme koyuyorum.

Abadia, Juan De La (Active 1470-1490) Painter (Huesca)
Almonacid, Sebastián De (c.1460-1526) Sculptor
Bermejo, Bartolomé (Active 1474-1498) Painter
Berruguete, Pedro (1455-1504) Painter
Burgos, Juan De (Active 1450s) Painter (León)
Cordoba, Pedro De (Active 1470s) Painter (Cordoba)
Cruz, Diego De La (1482-1500) Painter (Burgos)
Francés, Nicolás (Active 1424-1468) Painter (León)
Gallego, Fernando (c.1440-1507) Painter
Inglés, Jorge (Active 1450s) Painter (Castile)
Jacomart, Jaume Baço (1411-1461) Painter (Valencia)
Marzal De Sax, Andrés (Active 1393-1410) Painter (Valencia)
Master Of Avila (Active 1475-1500) Painter (Avila)
Master Of Budapest (Active c.1500) Painter (Castile)
Reixach, Juan (Active) Painter (Valencia)
Siloe, Gil De (1501) Sculptor (Burgos)
Zarza, Vasco De La (D. 1524) Sculptor (Avila)

Yukarıdaki isimlerden her birinin, Web’de bulabildiğim resimlerinden en azından birkaç tanesine baktım. Bugüne kalan ne?

Hangisi daha önemli? Öznel izlenimlerim mi, derleyebildiğim “nesnel” bilgiler mi?

Dönemin genel, siyasal tarihi hakkında bildiklerim çok derme çatma…Daha bu tarihte henüz İspanya adını almamış yarımada ile, yalnız bugün Belçika ve Hollanda diye andığımız “aşağı ülkeler”le (pays bas) değil, hatta Almanya ile arasında yakın bir ilişki varmış gibi duruyor. Listedeki Marzal de Sax’ın adındaki “Sax) Saksonya’ya işaret ediyormuş. 1393-1410 yılları arasında Valencia’da faaliyet gösteren ressam, zamanında bir hayli etkili olduktan sonra son yıllarını hastalık ve yoksulluk içinde ama “işinin kalitesi ve öğrenci yetiştirmekteki cömertliği yüzünden” şehir tarafından bakılarak geçirmiş.

En azından bir kaynakta geçerken kullanılmış bir cümle de olsa bir “Hispano-Flaman okulu”ndan söz edildiğini gördüm. Master of Budapest diye birinden söz ediliyordu. Bu “kuzeyli” etkinin özellikle belirli bir peyzaj anlayışı ve ustalığı şeklinde belirdiği anlaşılıyor. 1400 yılına tarihlenen, aşağıdaki resim, hayatı ve neden öyle anıldığı hakkında en ufak bir bilgi bulamadığım Master of Budapest’e atfediliyor.
(Sahnede Mecdelli'nin duruşunun "atipik" olduğuna, Giotto'nun popülerleştirdiği kompozisyon biçimlerinden esinlenmiş gibi görünmediğine dikkat....)

Zamanın en önemli Kastilyalı ressamı olarak anılan Fernando Gallego’nun da (1468-1507) gençliğin Hollanda’da bir süre geçirmiş olduğu anlaşılıyor. 1470 yılına tarihlenen aşağıdaki Pieta ona ait.

Bir de aynı ressamın çok gelişkin, çok ferah, neredeyse Fra Angelico ile yarışabilecek bir "iç mekan" duygusu veren şu "Pentecost" resmi var.

Tam bunları yazarken yeni bir kaynak buldum. İyisi mi burada durup, öznel izlenimlerimi da, İspanya-Güney İtalya ilişkisini de gelecekteki başka notlara bırakayım.

Animalism

2010-01-26T08:51:00.022+02:00

Üzerine yeni düşünmeye başladığım ama hakkında ne soracağımı, hatta nasıl tarif bile edeceğimi bilemediğim bir tema… En kabacası: İnsanın hayvanlaşması, hayvanlarla arasındaki akrabalığı keşfetmesi, hayvanî dürtülerini yardıma çağırması, hayvanlardan öğrenmesi. Tumblr’a bu tema doğrultusunda resim yüklerken “animalism” etiketini kullanıyorum.

İnsanın ilk aklına gelen, bu temanın Antik dönemde Klasik Çağ’dan Helenizm’e, keza, modern zamanlarda da Rönesans’tan Barok’a geçerken önem kazandığı… Bu genelleme, o da belki, modern zamanlar için doğru olabilir ama Antikite için tutmuyor. Hayvan-insan çatışmasının, işbirliğinin, iç içe geçmişliğinin “locus classicus”larından biri Phidias’a atfedilenParthenon kabartmaları….

Helenistik dönem bağlamında, insanların hayvanlara yem olabilme kapasitelerinin antolojik örneği ise elbette Laokoon…

Bu notu bir oturuşta, kendimi çağrışımlara kaptırıp bitirebilirim, diye ummuştum; olmadı, gün bölündü. Şimdi başına yeniden oturduğumda çağrışımları yeniden toparlamakta güçlük çekiyorum. İyisi mi, dün bu dağınık düşünceleri yazabilirmişim yanılsamasını kışkırtan imgeye geri döneyim.

Resim 1700’de yapılmış; ressamı Bolognalı bir ressam, Giuseppe Maria Crespi (1557-.1632). Rokoko süslemecilik içinde dağılma ya da akademik kalıplar içinde donma eğilimlerine karşı Barok’un ilk enerjilerine geri dönmeye çalışmış bir ressam gibi duruyor. Bulabildiğim diğer resimlerinde doğrudan bu temayla ilişkilendirebileceğim bir başkasına daha rastlamadım.

Tabii, burada resmedilen, bir çatışma ya da yenme-yenilme sahnesi değil, bir eğitim (“dayanışma”?) sahnesi… Dolayısıyla, hayvanlarla insanların çiftleşme gayretlerinin resmedildiği mitolojik sahnelerin daha uygun karşılaştırma birimi olacağı düşünülebilir. Gerçekten de, bu resmi aldığım sayfada yer alan ve aynı temayı işleyen bir resimde erotik unsur çok daha belirgin.

Yalnız tumblr’a da yazdığım şöyle bir sorun var: Web’de bu resmin (özellikle bizi burada ilgilendiren erotizm bakımından farklılaşan) iki ayrı “kopya”sını buldum. Tabii aslını görmeden emin olamam ama ressamın Web’de gördüğüm diğer resimlerinden hareketle, ancak detay olarak bulabildiğim yukarıdaki versiyonun orijinale daha yakın olduğunu tahmin ediyorum.

Ressamı Jean Baptiste Regnault (1754-1832) David'in çağdaşı (rakibi?); bu resim Akademi'ye seçilmesi için gereken "diploma" resmi imiş. Resmin erken tarihi (1782), daha sonra 1791'de Girodet'nin ünlü Endymion'unda görünürlük kazanacak "şey"in, daha bu tarihte basıncını hissettirmeye başladığını düşündürüyor.

Ama, Chiron-Akhilleus ilişkisinin, ille de "Girodet'de görünürlük kazanacak şey" aracılığıyla ifade edilmesi gerekmiyor. Daha yüzyılın başında, yine Bolognalı bir ressam, Donato Creti'nin (1671-1749) aynı temayı, üstelik çıplaklığa bile başvurmadan yine erotik bir doğrultuda (belki biraz Ganymede temasını çağrıştıracak bir biçimde) ve rokoko bir üslupla işlediğini de görüyoruz.

Rönesans ve Mecdelli Meryem

2010-01-25T02:12:00.005+02:00

Benim Rönesans seminerlerine katılanlar, Hıristiyan ikonografisine dair şu iki imgenin, Rönesans’ın oluşumunda ne kadar merkezî bir yer tuttuğu konusunu, bezdiresiye vurguladığımı bilir. Önem sırasıyla söylemiyorum: Temalardan birincisi, Çarmıha gerilme sahnesine Giotto’dan başlayarak Mecdelli Meryem’in dahil edilmesi.

Galiba yedi yıloluyor, Rönesans seminerleri düzenlemeye başlayalı; o zamandan bu yana Giotto’dan önce Mecdelli Meryem’i çarmıha gerilme sahnesinde gösteren tek bir resim bulunmadığına dair iddiamın istisna oluşturabilecek tek bir örnek bile bulamadım. Bu bakımdan Arena Chapel’daki aşağıdaki resim Hıristiyan ikonografisinde bir “devrim” sayılabilir.

Yukarıdaki resmin tarihi 1300’lerin başlangıcı… Giotto’nun hayatının son yıllarına (1330-2 arası) tarihlenen, kimilerince ona değil de okulluna atfedilen aşağıdaki resimde ise Mecdelli Meryem ile çarmıhtaki İsa arasındaki ilişki, daha da yakın, neredeyse “mahrem” olarak temsil ediliyor.

1320’lerden itibaren her iki kompozisyon biçimi de, çarmıha gerilmeyi temsil etmenin “makbul” biçimleri olarak yaygınlaşıyor. Bu eğilim, Massaccio’nun ilk başyapıtlarından biri olan aşağıdaki atipik kompozisyonda doruğa ulaşıyor. Dolayısıyla çarmıh sahnesindeki Mecdelli figürü Batı’yı kendi geçmişinden, Mecdelli’ye atfedilen anlamlar düşünüldüğünde, radikal bir biçimde koparıyor.

Bugün beni bu özeti çıkarmaya kışkırtan, aslında bu tema değil, özellikle William Blake’le ilgili olarak, Batı’yı hem kendi geçmişinden, hem doğudan koparak ikinci ikonografik unsur— Baba ile Oğul’un ilişkisi— üzerine yazmak niyeti idi. Ama Mecdelli’nin doğuda, ikonalarda nasıl temsil edildiği hakkında hiçbir çalışma yapmamış olduğum fark ettim. Şimdi oraya doğru bir adım atıyorum. Bakalım bu yoldan sapma, ne kadar zamanımı alacak?

Masumiyet Şarkıları

2010-01-23T06:30:00.017+02:00

Dün akşam Blake’in Songs of Experience’ını (1789) baştan aşağı okudum. (Öyle çok böbürlenecek, ahım şahım bir iş değil: Hepsi hep

si, kısa, nisbeten kolay 19 şiir… Henüz şiirlerin Türkçe çevirilerini bulmadım; o yüzden metinler üzerinde çok uzun uzadıya durmayacağım. Ancak yalnızca bu metinlere bakarak, Blake’in o tarihte kiliselerine devam ettiği Swedenborgcular’la ve Swedenborg’un düşüncesi ile ilişkisinin hangi evresinde olduğu hakkında bir şey söylemek zor…

Yalnıza, ertesi yıl yazmaya başlayacağı “prophetic” kitabı Marriage of Heaven and Hell’de Swedenborg’dan kopuşunu ifade edeceğini biliyoruz.

Kitabın 1794’ten sonraki bütün basımlarında Blake onu Songs of Experience ile birlite basmış. 1794’teki baskının fotoğrafik bir tıpkıbasımına şu sayfadan ulaşılabiliyor:

http://www.rarebookroom.org/Control/blkin1/index.html

Bu sayfaları genellikle haber vermek, anekdot anlatmak ya da Web kılavuzluğu yapmak için kullanmıyorum ama bu anlatacağım atlana

mayacak kadar ilginç: Web’de Songs of Innocence üzerine yazılanlara bir göz atmak için rastgele bir tarama yaparken karşıma çıkan ilk sayfa Stormfront oldu (http://www.stormfront.org/forum/showthread.php?t=570026&highlight=william+blake) İlk defa karşılaşıyorum; meğerse (Wikipedia’ya göre) Web’in en popüler “hate site”ı, bizim daha aşina olduğumuz terimlerle “ırkçı sitesi” imiş.

İşin tuhaf yanı, genel olarak bir Üniversite giriş yılları düzeyi diye niteleyeceğim tartışmadaki aşinalık ve cehalet karışımıydı. Zaman zaman “biraz komünist gibi tınlıyor ama…” gibi ifadelere rastlansa da, foruma genel olarak egemen olan hava bir William Blake muhabbetiydi. Masumiyet Şarkıları’ndaki “A Black Boy” gibi şiirleri ya da America: A Prophecy gibi bir metni süsleyen, ırkçılık karşıtı aşağıdaki gibi gravülerden hiç haberdar dahi değillerdi.

İşin tuhafı —Etraflı bir karşılaştırma yapmaya sabrım olmadı (Forumun “poetry” atmığı, 159 sayfa)— ama kaba izlenimim Blake’in diğer romantik şairlerin hepsinden daha çok tartışılmış olduğu. (Bu arada, arkadaşların, tahmin edilebileceği gibi, bizim Avrupa Birliği’ne katılmamızı da istemediklerini öğrenmiş oldum.)

Masumiyet şarkılarına dönecek olursak… Bu evrede dikkatimi çeken, en azından üzerine üç beş kelam edebileceğim üç şey var. Biri Blake’in kullandığı baskı tekniği ile ilgili; bu teknikle Blake her bir kopyayı tek tek bastıktan sonra her birini elle boyamak durumundayı. Dolayısıyla Masumiyet Şarkıları’nın kapak sayfasının aşağıdaki iki örneğindeki renk farkının, kopyaların bilgisayara aktarılma sürecinden mi, yoksa Blake tarafından öyle boyanmış olmaktan mı kaynaklandığını bilemiyorum. (Blake'in baskı tekniği üzerine ayrıntılı bir tartışma ve buradakinden biraz daha farklı bir görüş için, bkz. http://www.rochester.edu/college/eng/blake/inquiry/enhanced/index.html)

(Blake’in kendi elleriyle boyadığı kopyalardan kaç tanesinin bugüne kalmış olduğunun bilgisi Web’de bir yerlerde var; izini sürmeye üşendim. Yine Web’de bir yerlerde, Blake’in1794’te yayınlanan Song of Experience’dan kendi ömrü boyunca 20 adet satmış olduğunu okudum— Masumiyet Şarkıları için bir sayı bilmiyorum.)

İkinci husus resimlerle ilgili… Blake’in bu kitaptaki resimleri, daha sonraki çizgisel ve asabî üslubu ile kıyaslandığında, daha geleneksel anlamda ‘ressamca’ (“painterly”), daha sıkı sıkıya boyanmış, daha ‘dolgun’.

Bu açından, beş yıl sonra yayınlanan Deneyim Şarkıları’nın resimleri de farklı değiller. Yalnız şiir kitaplarındaki renkli boyalı resimler de değil; Blake'in bu dönemde yazdığı ilk "kehanet kitapları" için yaptığı siyah-beyaz gravürler de, daha geleneksel (ama belki daha "acemice" de denebilir) bir bitmişlik, tamamlanmışlıkla malul ("the fool's finish").

Sonuncu husus ise bu şiirlerde, daha doğrusu şiir-resim bütünlüklerinde Tanrı'nın nasıl temsil edildiğine dair... Ama en iyisi burada "merakıma mucib olan"ın ne olduğunu ayrı bir notta yazayım.

William Blake Notları

2010-01-19T02:56:00.014+02:00

Blake’in abisi Robert (kaç yaş büyüğü olduğunu daha bulamadım) Şubat 1787’de öldü. Ölümünden önceki iki hafta boyunca Blake başında beklemişti; ölümünün ardından üç gün süren bir uykuya daldı. İddiaya göre uykusunda abisinin hayaleti kendisine, bundan sonra bütün baskılarında kullanacağı (nisbeten daha ucuz) tekniği öğretti. Bu tekniği kullanarak bastığı ilk gravür Approach of Doom idi.

Yapıt abisinin aynı adlı deseninden esinlenmişti.

Bu tarihte altı yıldır evli olan Blake Swedenborg okumaya başladı; karısı ile birlikte Swedenborgcuların Yeni Kudüs Kilisesi'ne gitti (Nisan 1789) ve yeni teknikle ilk kitaplarını yayınladı: All Religions are One (Bütün Dinler Birdir) ve There is no Natural Religion (Doğal bir Din Yoktur). Swedenborg hakkında bildiklerim, burada dile gelen fikirlerin ne kadar ondan kaynaklandığını kestirmeme izin vermiyor. Ama birinci kitabın daha ilk ilkesinde Blake, gizemciliğin ötesinde, görsel bir sanatçı olarak da kendisi için önemli olacak bir "melek tanımı" veriyordu: "Hakiki İnsan (True Man) Şiirsel Dehadır (Poetic Genius) İnsanın Gövdesi, yani Dış Biçimi Şiirsel Dehadan türer.

İki bölüme ayrılmış ikinci kitap, görsel açından daha zengin, metin olarak ise daha sorunlu, çapraşık. Birinci bölüm Tanrı'nın varlığı için "ontolojik kanıt"ın bir çeşitlemesi olarak okunabilir; dolayısıyla bu yönüyle de belki Descartes'la bir aşinalığa işaret edebilir ama diğer yandan da İngiliz ampirizmiyle kurulan sorunlu bir ilişki barındırıyor: "I. İnsan doğal ya da bedensel organları olmaksızın doğal olarak Algılayamaz. VI. Duyu organları dışında bir şey tarafından öğretilememiş insanın arzu ve algıları, duyu nesneleri ile sınırlı olmak zorundadır."

İkinci bölümde ise, Blake'in ünlü aforizmatik üslubu açıkça belirmeye başlıyor: "V. Eğer sahip olunduğunda çok, zaten sahip olunan az gibi oluyorsa, gafil ruhun yapabileceği çığlığı, Daha! Daha! olur. Tümden azı İnsanı tatmin edemez.

Her şeyde Sonsuzu gören İnsan Tanrıyı görür. Yalnız Aklı (Ra

Ve son cümle: "Biz onun gibi olabilelim diye, Tanrı bizim gibi oluyor."

William Blake'in Yeri

2010-01-17T02:52:00.002+02:00

William Hogarth için çizgi romanın (“Western sequential art”— Wikipedia) babası deniyor.

Diğer yandan, Blake’in resmin fazla çocuksu bulduğumu söyleyerek, aşağıdaki resmi gösterdiğimde İştar “çizgi roman gibi” dediğinde,

“ben de çocuksu diyorum ya” deyince, İştar “çizgi romanın nesi çocuksuymuş!?” diye itiraz etti.

Tamamen başka bir yandan: Daha 1950’lerde yazdığı bir yazıda Northrop Frye, şiir ve desenleriyle Blake’in yapıtının, anlamını son kertede kıyamet gününde bulan Hıristiyan destanları geleneğinde yer aldığını, ancak böyle okunduğunda bütünsel anlamına ulaşılabileceğini söylüyor (“Poetry and Design in William Blake” The Journal of Aesthetics and Art Criticism, Vol. 10, No. 1 (Sep., 1951)

Daha da eskilerde, 20. yüzyılın başında yazdığı bir yazıda Roger Fry derin ve evrensel kavramlara görünür bir biçim kazandırmaya çalışan Blake için mitolojinin önemini vurguladıktan sonra Blake’in Hıristiyan ve İbranî mitolojilere kazandırdığı yeni ve özünde modern olan anlamdan söz etmiş ( “Three Pictures in Tempera by William Blake” The Burlington Magazine for Connoisseurs, Vol. 4, No. 12 (Mar., 1904), pp. 204-211)

Blake üzerine 2003’te yayınlanmış başka bir kitabı ise yazarı şöyle tarif ediyor: “Bu kitap, aralarında tarihin, politikanın, kapitalizmin tek kültürlülüğün, modern emperyalizmin ve Blake’in iki yüzyıl öncesinden, “evrensel imparatorluk eğilimi” diye tanımladığı ve başlangıçlarına bizim bugün “küreselleşme” dediğimiz bir çok şeyle ilgili”.

Bu yargıların ortak yönü, Blake’in önemini sanat (ve edebiyat) tarihini aşan bir bağlama yerleştirmeleri. Oysa benim başta aktardığım amatör yargılarım, Blake’i çocuksu diye nitelemem, onun önemini çizgi roman estetiği ile ilişkilendirerek anlamaya çalışmam, Blake’i bir ressamdansa gravürcü, sanatçıdansa zanaatkar diye değerlendiren, bu yüzden Akademi’ye kabul etmeyen çağdaşlarının tepkisine çok daha benziyor. Ama ortak olan şu, Blake’i sanat tarihinin içine değil, hep ötesine ya da berisine ya da kıyısına bir yerlere yerleştirmek zorunda kalıyoruz. Sanat tarihinin kendi terimleri onun önemini anlamamıza yetmiyor.

Bir de, Blake’in süren etkisi var…. Edebiyat tarihi açısından daha 19. yüzyılın ikinci yarısında Blake’in merkezî, göz ardı edilemeyecek bir şahsiyet haline gelmiş olduğu söylenebilir. Ama sanat tarihinde…? (Wikipedia, Blake’in etkisi için “popüler kültürde Blake’in önemi” diye bir madde ayırmış. Ondan etkilenen görsel sanatçılardan hiç söz etmiyor.)